الدرء: الميل إلى أحد الجانبين، يقال: قومت درأه، ودرأت عنه: دفعت عن جانبه، وفلان ذو تدرؤ، أي: قوي على دفع أعدائه، ودارأته: دافعته. قال تعالى: ويدرؤن بالحسنة السيئة [الرعد/ 22]، وقال: ويدرؤا عنها العذاب [النور/ 8]، و# في الحديث: «ادرءوا الحدود بالشبهات» تنبيها على تطلب كل امرئ منك على مقدار حيلة يدفع بها الحد، قال تعالى: قل فادرؤا عن أنفسكم الموت [آل عمران/ 168]، وقوله: فادارأتم فيها [البقرة/ 72]، هو تفاعلتم، أصله: تدارأتم، فأريد منه الإدغام تخفيفا، وأبدل من التاء دال فسكن للإدغام، فاجتلب لها ألف الوصل فحصل على افاعلتم. قال بعض الأدباء: ادارأتم افتعلتم، وغلط من أوجه: أولا: أن ادارأتم على ثمانية أحرف، وافتعلتم على سبعة أحرف. والثاني: أن الذي يلي ألف الوصل تاء، فجعلها دالا. والثالث: أن الذي يلي الثاني دال، فجعلها تاء. والرابع: أن الفعل الصحيح العين لا يكون ما بعد تاء الافتعال منه إلا متحركا، وقد جعله هاهنا ساكنا. الخامس: أن هاهنا قد دخل بين التاء والدال زائد. وفي افتعلت لا يدخل ذلك. السادس: أنه أنزل الألف منزل العين، وليست بعين. السابع: أن افتعل قبله حرفان، وبعده حرفان، وادارأتم بعده ثلاثة أحرف.
Exdore translation — not part of the source
ed-Der': bir tarafa meyletmektir. 'قومت درأه' (onun eğriliğini/meylini düzelttim) denir. 'درأت عنه': onun tarafından def ettim, onu savundum. Falan kişi ذو تدرؤ'dur, yani düşmanlarını def etmeye güçlüdür. 'دارأته': onu def ettim, onunla itiştim. Yüce Allah şöyle buyurdu: 'İyilikle kötülüğü savarlar' [13:22]. Ve şöyle buyurdu: 'ondan azabı def etsin' [24:8]. Hadiste: «Hadleri şüphelerle def edin». Bu, kendisiyle haddin def edileceği her çarenin araştırılmasına dikkat çekmek içindir. Yüce Allah buyurdu: 'De ki: Öyleyse kendinizden ölümü def edin' [3:168]. 'فادارأتم فيها' [2:72] sözüne gelince: bu تفاعلتم (kalıbındandır), aslı تدارأتم'dir; hafifletmek amacıyla idgam istenmiş, tâ dâl'e çevrilip idgam için sâkin kılınmış, ardından ona vasıl elifi getirilerek 'افّاعلتم' (yani ادّارأتم) şekli elde edilmiştir. Bazı edipler: 'ادّارأتم, افتعلتم kalıbındandır' demişlerdir; ancak birçok yönden yanılmışlardır: Birincisi: ادّارأتم sekiz harf, افتعلتم ise yedi harftir. İkincisi: vasıl elifini izleyen harf tâ'dır; oysa o, onu dâl yapmıştır. Üçüncüsü: ikinciyi izleyen harf dâl'dır; oysa o, onu tâ yapmıştır. Dördüncüsü: aynı sahih olan bir fiilde iftiâl tâ'sından sonra gelen harf ancak harekeli olur; oysa o, burada onu sâkin yapmıştır. Beşincisi: burada tâ ile dâl arasına fazladan bir harf girmiştir; oysa افتعلت'te böyle bir şey girmez. Altıncısı: o, elifi fiilin aynı konumuna koymuştur; oysa elif ayn değildir. Yedincisi: افتعل'de aynın öncesinde iki, sonrasında iki harf bulunur; ادّارأتم'de ise sonrasında üç harf vardır.
Râgıb el-İsfahânî, el-Müfredât fî Garîbi'l-Kur'ân · OpenITI (CC BY-NC-SA 4.0)