العجمة: خلاف الإبانة، والإعجام: الإبهام، واستعجمت الدار: إذا بان أهلها ولم يبق فيها عريب، أي: من يبين جوابا، ولذلك قال بعض العرب: خرجت عن بلاد تنطق، كناية عن عمارتها وكون السكان فيها. والعجم: خلاف العرب، والعجمي منسوب إليهم، والأعجم: من في لسانه عجمة، عربيا كان، أو غير عربي، اعتبارا بقلة فهمهم عن العجم. ومنه قيل للبهيمة: عجماء والأعجمي منسوب إليه. قال: ولو نزلناه على بعض الأعجمين [الشعراء/ 198]، على حذف الياءات. قال تعالى: ولو جعلناه قرآنا أعجميا لقالوا لو لا فصلت آياته ء أعجمي وعربي [فصلت/ 44]، يلحدون إليه أعجمي [النحل/ 103]، وسميت البهيمة عجماء من حيث إنها لا تبين عن نفسها بالعبارة إبانة الناطق. و# قيل: «صلاة النهار عجماء» ، أي: لا يجهر فيها بالقراءة، «وجرح العجماء جبار» ، وأعجمت الكلام ضد أعربت، وأعجمت الكتابة: أزلت عجمتها، نحو: أشكيته: إذا أزلت شكايته. وحروف المعجم، روي عن الخليل أنها هي الحروف المقطعة لأنها أعجمية. قال بعضهم: معنى قوله: أعجمية أن الحروف المتجردة لا تدل على ما تدل عليه الحروف الموصولة . وباب معجم: مبهم، والعجم: النوى، الواحدة: عجمة، إما لاستتارها في ثني ما فيه، وإما بما أخفي من أجزائه بضغط المضغ، أو لأنه أدخل في الفم في حال ما عض عليه فأخفي، والعجم: العض عليه، وفلان صلب المعجم، أي: شديد عند المختبر.
Exdore translation — not part of the source
el-Ucme: açık ve net ifade etmenin (ibâne) zıddıdır. el-İ'câm: kapalılık, belirsizlik (ibhâm). "İstec'ameti'd-dâr": bir yurdun ahalisi gidip de içinde açıkça konuşacak, yani cevap verebilecek (arîb) kimse kalmayınca (kullanılır). Bu sebeple bazı Araplar şöyle demiştir: "Konuşan beldelerden çıktım"; bu, o beldelerin mamur olduğuna ve içinde sakinlerin bulunduğuna dair bir kinayedir. el-Acem: Arap'ın zıddıdır; el-acemî ise onlara nispet edilendir. el-A'cem: ister Arap olsun ister olmasın, dilinde ucme (kapalılık, düzgün konuşamama) bulunan kimsedir; bu, Acem'in (anlatılanı) anlayışının azlığı göz önünde bulundurularak (böyle adlandırılmıştır). Bundan dolayı hayvana da acmâ denmiştir; el-a'cemî ise ona nispet edilendir. (Yüce Allah) şöyle buyurmuştur: "Onu Arapça bilmeyenlerden (a'cemîn) birine indirseydik" [26:198]; burada yâ harfleri hazfedilmiştir (düşürülmüştür). Yüce Allah şöyle buyurmuştur: "Eğer biz onu yabancı dilde (a'cemî) bir Kur'an kılsaydık, elbette 'Ayetleri açıklanmalı değil miydi? Bir Arab'a yabancı dilde (kitap) mı?' derlerdi" [41:44]; "kendisine (nispet ederek) saptıkları kişi yabancıdır (a'cemî)" [16:103]. Hayvana acmâ denmesinin sebebi, konuşan (insanın) sözle açıkladığı gibi kendisini açık bir ifadeyle anlatamamasıdır. Denilmiştir ki: "Gündüz namazı acmâdır (sessizdir)", yani onda kıraat sesli (cehrî) yapılmaz. "Hayvanın açtığı yara hederdir (cübâr, tazminatı yoktur)." "A'cemtu'l-kelâm" (sözü kapalı söyledim): "a'rebtu"nun (düzgün/açık konuştum) zıddıdır. "A'cemtu'l-kitâbe": yazının kapalılığını (noktasızlığını) giderdim (demektir); tıpkı "eşkeytuhu: onun şikâyetini giderdim" (sözü) gibi. Hurûfu'l-mu'cem (alfabe harfleri) hakkında Halîl'den rivayet edildiğine göre, bunlar mukatta harfleridir (birbirinden ayrık/kesik harfler); çünkü onlar acemîdir (tek başına kapalı, anlaşılmaz). Bazıları şöyle demiştir: O'nun "acemiyye" sözünün anlamı, ayrık (tek başına) harflerin, birbirine bağlı (bitişik) harflerin delalet ettiği şeye delalet etmemesidir. "Kapalı (mu'cem) kapı": mubhem, yani anlaşılmaz/kapalı olan. el-Acem: çekirdek(ler); tekili: acme. (Bu adlandırma) ya içinde bulunduğu şeyin kıvrımı/katı içinde gizlenmiş olması sebebiyle, ya çiğneme baskısıyla parçalarından bir kısmının gizlenmesi sebebiyle, ya da üzerine dişle basıldığı (ısırıldığı) sırada ağza sokulup gizlenmesi sebebiyledir. el-Acm: onun üzerine dişle basmak (ısırmak). "Falanca salbü'l-mu'cem'dir", yani sınandığında/denendiğinde güçlü ve sağlamdır.
Râgıb el-İsfahânî, el-Müfredât fî Garîbi'l-Kur'ân · OpenITI (CC BY-NC-SA 4.0)