جزءLinked to root جزأ via the corpus lemma mapping
جزء الشيء: ما يتقوم به جملته، كأجزاء السفينة، وأجزاء البيت، وأجزاء
الجملة من الحساب قال تعالى: ثم اجعل على كل جبل منهن جزءا [البقرة/ 260]،
وقال عز وجل:
لكل باب منهم جزء مقسوم [الحجر/ 44]، أي: نصيب، وذلك جزء من الشيء، وقال
تعالى: وجعلوا له من عباده جزءا [الزخرف/ 15]، وقيل: ذلك عبارة عن الإناث،
من قولهم: أجزأت المرأة: أتت بأنثى .
وجزأ الإبل: مجزءا وجزءا: اكتفى بالبقل عن شرب الماء. وقيل: اللحم السمين
أجزأ من المهزول ، وجزأة السكين: العود الذي فيه السيلان، تصورا أنه جزء منه.
Exdore translation — not part of the source
Bir şeyin cüz'ü (parçası): onunla o şeyin bütününün ayakta durduğu/oluştuğu şeydir; geminin parçaları, evin parçaları ve hesaptaki toplamın (cümlenin) parçaları gibi. Yüce Allah şöyle buyurdu: "Sonra onlardan her dağın üzerine bir parça (cüz) koy" [2:260]. Aziz ve celil olan Allah şöyle buyurdu: "Onlardan her kapı için taksim edilmiş bir cüz (pay) vardır" [15:44], yani: nasip (pay); bu da bir şeyin parçasıdır (payıdır). Yüce Allah şöyle buyurdu: "Ona, kullarından bir cüz (pay) atfettiler" [43:15]. Denildi ki: bu, dişileri (kız çocukları) ifade eder; "أجزأت المرأة" (kadın kız çocuğu doğurdu) sözlerinden gelir. "جزأت الإبل" -mastarı مجزء ve جزء-: develer taze otla yetinip su içmekten müstağni kaldı, demektir. Denildi ki: yağlı et, zayıf olandan daha doyurucudur (أجزأ). "جزأة السكين" (bıçağın sapı): içine "es-seyelân" (bıçağın sapa giren dil/dişi kısmı) bulunan ahşap kısımdır; onun bir parçası olduğu düşünülerek böyle adlandırılmıştır.
Râgıb el-İsfahânî, el-Müfredât fî Garîbi'l-Kur'ân · OpenITI (CC BY-NC-SA 4.0)
جزا
الجزاء: الغناء والكفاية، وقال تعالى: لا يجزي والد عن ولده ولا مولود هو
جاز عن والده شيئا [لقمان/ 33]، والجزاء: ما فيه الكفاية من المقابلة، إن
خيرا فخير، وإن شرا فشر.
يقال: جزيته كذا وبكذا. قال الله تعالى:
وذلك جزاء من تزكى [طه/ 76]، وقال:
فله جزاء الحسنى [الكهف/ 88]، وجزاء سيئة سيئة مثلها [الشورى/ 40]، وقال
تعالى: وجزاهم بما صبروا جنة وحريرا [الإنسان/ 12]، وقال عز وجل:
جزاؤكم جزاء موفورا [الإسراء/ 63]، أولئك يجزون الغرفة بما صبروا
[الفرقان/ 75]، وما تجزون إلا ما كنتم تعملون [الصافات/ 39]، والجزية: ما
يؤخذ من أهل الذمة، وتسميتها بذلك للاجتزاء بها عن حقن دمهم. قال الله
تعالى: حتى يعطوا الجزية عن يد وهم صاغرون [التوبة/ 29]، ويقال:
جازيك فلان، أي: كافيك.
ويقال: جزيته بكذا وجازيته، ولم يجئ في القرآن إلا جزى دون جازى، وذاك أن
المجازاة
هي المكافأة، وهي المقابلة من كل واحد من الرجلين، والمكافأة هي: مقابلة
نعمة بنعمة هي كفؤها. ونعمة الله تتعالى عن ذلك، ولهذا لا يستعمل لفظ
المكافأة في الله عز وجل ، وهذا ظاهر.
Exdore translation — not part of the source
el-Cezâ': Yeterli gelme (el-ğınâ) ve kâfi olmadır (el-kifâye). Yüce Allah şöyle buyurmuştur: "Ne bir baba çocuğu için bir şey ödeyebilir, ne de bir çocuk babası için bir şey ödeyebilir" [31:33]. el-Cezâ': Karşı karşıya gelmenin (mukabele) içerdiği yeterliliktir; hayır ise hayırla, şer ise şerledir.
"Cezeytühû kezâ" ve "bi-kezâ" (ona şunu / şununla karşılık verdim) denir. Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: "İşte bu, arınan kimsenin mükâfatıdır" [20:76]. Yine buyurmuştur: "Ona en güzel karşılık vardır" [18:88]; "Bir kötülüğün cezası, ona denk bir kötülüktür" [42:40]. Yüce Allah buyurmuştur: "Sabretmelerine karşılık onları cennet ve ipekle mükâfatlandırdı" [76:12]. Aziz ve celil olan Allah buyurmuştur: "Sizin karşılığınız, bolca verilmiş bir karşılıktır" [17:63]; "İşte onlar, sabretmelerine karşılık cennetin yüksek köşkleriyle mükâfatlandırılırlar" [25:75]; "Yaptıklarınızdan başka bir şeyle cezalandırılmazsınız" [37:39].
el-Cizye: Zimmet ehlinden alınan şeydir. Ona bu adın verilmesi, kanlarının korunmasına karşılık onunla yetinilmesi (el-ictizâ') sebebiyledir. Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: "Küçülmüş olarak kendi elleriyle cizyeyi verinceye kadar" [9:29]. "Câzîke fülân" (falanca sana yeter/kâfidir) da denir, yani: sana yeten kimsedir.
"Cezeytühû bi-kezâ" ve "câzeytühû" denir; ancak Kur'an'da câzâ (mufâale babından) değil, yalnızca cezâ gelmiştir. Bunun sebebi şudur: el-mücâzât karşılık vermektir (el-mükâfae); bu da iki kişinin her birinden gelen karşılıklı bir eylemdir. el-Mükâfae ise bir nimeti, ona denk bir nimetle karşılamaktır. Allah'ın nimeti ise bundan yücedir; bu yüzden aziz ve celil olan Allah hakkında mükâfae lafzı kullanılmaz. Bu da açıktır.
Râgıb el-İsfahânî, el-Müfredât fî Garîbi'l-Kur'ân · OpenITI (CC BY-NC-SA 4.0)