البعل هو الذكر من الزوجين، قال الله عز وجل: وهذا بعلي شيخا [هود/ 72]، وجمعه بعولة، نحو: فحل وفحولة. قال تعالى: وبعولتهن أحق بردهن [البقرة/ 228]، ولما تصور من الرجل الاستعلاء على المرأة فجعل سائسها والقائم عليها كما قال تعالى: الرجال قوامون على النساء [النساء/ 34]، سمي باسمه كل مستعل على غيره، فسمى العرب معبودهم الذين يتقربون به إلى الله بعلا، لاعتقادهم ذلك فيه في نحو قوله تعالى: أتدعون بعلا وتذرون أحسن الخالقين [الصافات/ 125]، ويقال: أتانا بعل هذه الدابة، أي: المستعلي عليها، وقيل للأرض المستعلية على غيرها بعل، ولفحل النخل بعل تشبيها بالبعل من الرجال، ولما عظم حتى يشرب بعروقه بعل لاستعلائه، قال (صلى الله عليه وسلم آله): «فيما سقي بعلا العشر» . ولما كانت وطأة العالي على المستولى عليه مستثقلة في النفس قيل: أصبح فلان بعلا على أهله، أي: ثقيلا لعلوه عليهم، وبني من لفظ البعل المباعلة والبعال كناية عن الجماع، وبعل الرجل يبعل بعولة، واستبعل فهو بعل ومستبعل: إذا صار بعلا، واستبعل النخل: عظم ، وتصور من البعل الذي هو النخل قيامه في مكانه، فقيل: بعل فلان بأمره: إذا أدهش وثبت مكانه ثبوت النخل في مقره، وذلك كقولهم: ما هو إلا شجر، فيمن لا يبرح.
Exdore translation — not part of the source
El-ba'l, çiftin (karı-kocanın) erkek olanıdır (koca). Allah -azze ve celle- şöyle buyurmuştur: "İşte kocam da bir ihtiyar" [11:72]. Çoğulu "bu'ûle"dir; "fahl" ve "fuhûle" gibi. Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: "Kocaları da (bu süre içinde) onları geri almaya daha layıktır" [2:228]. Erkekte kadın üzerinde bir üstünlük (isti'lâ) tasavvur edildiği ve o, kadının yöneticisi ve onun işlerini üstlenen kimse kılındığı için -nitekim Allah Teâlâ "Erkekler, kadınlar üzerinde yönetici/koruyucudur (kavvâm)" [4:34] buyurmuştur- başkası üzerinde üstün olan her şey bu adla (ba'l) adlandırıldı. Böylece Araplar, kendisiyle Allah'a yaklaştıklarına inandıkları mabudlarını -bu üstünlüğün onda bulunduğuna inandıkları için- "ba'l" diye adlandırdılar; nitekim Allah Teâlâ'nın şu sözünde olduğu gibi: "Yaratıcıların en güzelini bırakıp da Ba'l'e mi yalvarıyorsunuz?" [37:125]. "Bu hayvanın ba'l'i bize geldi" denir, yani onun üzerinde üstün olan (sahibi). Başkasından daha yüksekte olan araziye de "ba'l" denildi. Döllenmeyi sağlayan erkek hurmaya, erkeklerdeki ba'le (kocaya) benzetilerek "ba'l" denildi. (Kökleriyle su içecek kadar) büyüyen hurmaya da, yüksekliğinden ötürü "ba'l" denildi. Hz. Peygamber (Allah'ın salât ve selâmı O'nun ve âlinin üzerine olsun) şöyle buyurdu: "Ba'l olarak (kökleriyle, doğal biçimde) sulanan üründe öşür (onda bir) vardır." Üstteki olanın, üzerinde hâkimiyet kurduğu kimseye baskısı nefse ağır geldiği için "Falanca ailesine ba'l oldu" denir, yani onlar üzerindeki üstünlüğünden (baskısından) dolayı ağır (bir yük) oldu. Ba'l kelimesinden, cinsel birleşmeden kinaye olan "mubâ'ale" ve "bi'âl" (kelimeleri) türetildi. "Bea' le'r-recülü yeb'ulu bu'ûleten" (adam koca oldu) denir. "İstab'ale" -ki o kimse "ba'l" ve "müstab'il"dir- ba'l (koca) haline geldiğinde (kullanılır). "İstab'ale'n-nahlü": hurma büyüdü (demektir). Hurma olan ba'lden, onun yerinde dimdik durması tasavvur edildi; bundan dolayı "Bea'le fülânün bi-emrihî" denildi: bir iş karşısında şaşırıp kaldığında ve hurmanın kendi yerinde sabit durması gibi yerinde çakılıp kaldığında (kullanılır). Bu, yerinden hiç ayrılmayan kimse için "O, ancak bir ağaçtır" demeleri gibidir.
Râgıb el-İsfahânî, el-Müfredât fî Garîbi'l-Kur'ân · OpenITI (CC BY-NC-SA 4.0)