İddia/Soru: "Müslüman olan bir insanın çocuğuna Arapça bir isim koyması gerekir. 'İslami isim' listeleri vardır; onların dışına çıkan kişi çocuğunu dinden uzaklaştırmış olur. Kuran'da Türkçe, Kürtçe, Farsça ya da başka bir dilden isim koymak yasaktır."
Kuran ne diyor?
Kuran, isim konusunda beklenenden çok daha az konuşur — ama konuştuğu yerlerde ölçüyü net koyar. Metinde bir isim listesi yoktur; bir isim dili de yoktur. Onun yerine üç şey vardır: ismin kime bağladığı, ismin kişiyi küçültüp küçültmediği, ve ismin gerçekliğe karşılık gelip gelmediği.
İlk ölçü nesep, yani kişinin kime nispetle çağrıldığıdır. Ahzâb sûresinde, evlatlık edinilen çocuğun öz çocuk sayılamayacağı belirtildikten sonra:
وَمَا جَعَلَ أَدْعِيَآءَكُمْ أَبْنَآءَكُمْ ۚ ذَٰلِكُمْ قَوْلُكُم بِأَفْوَٰهِكُمْ
"…evlatlıklarınızı (bakımını üstlendiğiniz çocukları) da öz çocuklarınız yapmamıştır. Bunlar sizin ağızlarınızdaki (boş) sözlerden ibarettir." (33:4)
Hemen ardından gelen ayet, bunun pratikteki karşılığını söyler:
ٱدْعُوهُمْ لِـَٔابَآئِهِمْ هُوَ أَقْسَطُ عِندَ ٱللَّهِ
"Onları (evlatlıkları/bakımını üstlendiğiniz çocukları kendi) babaları(nın adıyla) çağırın! Allah katında en doğrusu budur. Babalarını bilmiyorsanız, (bu takdirde) onlar, sizin din kardeşlerinizdir ve sizin dostlarınızdır." (33:5)
İkinci ölçü, ismin ve lakabın insanı küçültmemesidir. Hucurât sûresi, alay ve ayıplama yasağının hemen içinde lakap meselesini anar:
وَلَا تَلْمِزُوٓا۟ أَنفُسَكُمْ وَلَا تَنَابَزُوا۟ بِٱلْأَلْقَـٰبِ ۖ بِئْسَ ٱلِٱسْمُ ٱلْفُسُوقُ بَعْدَ ٱلْإِيمَـٰنِ
"…Kendi kendinizi ayıplamayın (aşağılamayın); birbirinizi kötü lakaplarla çağırmayın! İmandan sonra yoldan çıkmak (anlamındaki kelime) ne kötü bir isimdir!" (49:11)
Üçüncü ölçü, ismin bir hakikate karşılık gelmesidir. Kuran, putlara verilen adları "sizin ve atalarınızın taktığı isimler" diye niteler — yani içi boş etiketler:
إِنْ هِىَ إِلَّآ أَسْمَآءٌ سَمَّيْتُمُوهَآ أَنتُمْ وَءَابَآؤُكُم مَّآ أَنزَلَ ٱللَّهُ بِهَا مِن سُلْطَـٰنٍ
"Bu (putlar), haklarında Allah’ın hiçbir delil indirmediği, sizin ve atalarınızın taktığı isimlerden başka bir şey değildir." (53:23)
Buna karşılık isimlerin iyi olanı Allah'a nispet edilir; güzel isim, dua ile birlikte anılır:
وَلِلَّهِ ٱلْأَسْمَآءُ ٱلْحُسْنَىٰ فَٱدْعُوهُ بِهَا
"En güzel isimler yalnızca Allah’a aittir. O’na o (isim)lerle dua edin!" (7:180)
Metinde isim koyma fiili birkaç kez doğrudan anlatılır. Zekeriya'ya müjdelenen çocuğun adı vahiyle bildirilir ve bu ismin daha önce kimseye verilmediği söylenir:
يَـٰزَكَرِيَّآ إِنَّا نُبَشِّرُكَ بِغُلَـٰمٍ ٱسْمُهُۥ يَحْيَىٰ لَمْ نَجْعَل لَّهُۥ مِن قَبْلُ سَمِيًّا
"“Ey Zekeriya! Sana daha önce kimseye vermediğimiz (benzeri olmayan), ismi Yahya olan bir erkek çocuk müjdeliyoruz.”" (19:7)
İmrân ailesinden bir annenin ismi kendi koyduğu da aynı sadelikle aktarılır:
وَإِنِّى سَمَّيْتُهَا مَرْيَمَ وَإِنِّىٓ أُعِيذُهَا بِكَ وَذُرِّيَّتَهَا مِنَ ٱلشَّيْطَـٰنِ ٱلرَّجِيمِ
"“Rabbim! Ben onu kız (olarak) doğurdum. Erkek, kız gibi değildir.Ona Meryem adını verdim. Onu ve soyunu kovulmuş şeytandan (koruman için) sana sığınıyorum.”" (3:36)
Ve Kuran'ın kendisi, topluluğa verilen adı Allah'a nispet eder:
هُوَ سَمَّىٰكُمُ ٱلْمُسْلِمِينَ مِن قَبْلُ وَفِى هَـٰذَا
"…O, gerek daha önce (gelmiş kitaplarda), gerekse bunda (Kur’an’da) size “Müslümanlar” adını vermiştir." (22:78)
Ne öğreniyoruz?
(yorum) Bu ayetleri yan yana koyduğumuzda ortaya çıkan tablo, "İslami isim listesi" fikrini desteklemiyor. Kuran'ın isim hakkında söylediği şeyler ilişki, onur ve doğruluk eksenlerinde toplanıyor; dil ekseninde değil.
(yorum) 33:5'teki ölçü bir soy ve kimlik ölçüsüdür: çocuk, gerçek babasının adıyla çağrılsın; bu bilinmiyorsa kimliği "din kardeşliği" üzerinden kurulsun. Buradaki mesele ismin Arapça olup olmaması değil, ismin insanı gerçek bağına bağlaması ve sahte bir soy üretmemesidir. Ayetin devamı da kasıt ile hata arasında ayrım yapar — yani konu, bir teknik listeye uymak değil, niyettir.
(yorum) 49:11 ise adın onur boyutudur. Ayet "kötü lakap takmayın" derken bir kelimeler listesi vermez; ölçü, karşıdakinin incinmesi ve küçültülmesidir. Bu ölçü, bir ismin hangi dilden geldiğinden bağımsız olarak işler: alay konusu edilen bir isim, Arapça da olsa bu ayetin kapsamına girer.
(yorum) 53:23 ve 7:180 birlikte okunduğunda üçüncü sınır görünür: bir isim, kişiye ait olmayan bir iddiayı taşımamalıdır. Kuran'ın eleştirdiği şey, adı var olmayan bir gerçekliğe yapıştırmaktır. Bir insanın adının "kul" olmadan doğrudan ilahî bir sıfat taşıması sorusu bu ayetlerin ışığında tartışılır — ama ayetlerin doğrudan konusu putlardır, kişi adları değil.
(yorum) 19:7 ve 3:36 ise pratikte en öğretici olanlar. Yahyâ adı vahiyle veriliyor ve "daha önce bu ada sahip kimse olmadığı" söyleniyor. Yani Kuran'ın bizzat anlattığı bir örnekte, yeni ve o güne kadar kullanılmamış bir isim olumlu bir şey olarak sunuluyor. Meryem adını ise bir anne kendisi koyuyor; metin bunu bir onay ya da itiraz cümlesiyle karşılamıyor, doğal bir ebeveyn tasarrufu olarak aktarıyor.
Kök ve kelime notu
Veritabanındaki kelime çözümlemesine göre س م و kökü Kuran'da 381 kelimede geçiyor; bu kökün büyük çoğunluğu "gök/semâ" anlamındaki سَماء (310 kez). "İsim" anlamındaki اسم 39 kez, "ad koydu/adlandırdı" anlamındaki سَمَّى fiili 8 kez (3:36, 7:71, 12:40, 13:33, 22:78, 53:23, 53:27, 76:18), "adaş/benzeri" anlamındaki سَمِيّ ise yalnızca 2 kez (19:7 ve 19:65) geçiyor.
"Lakap" meselesinin ne kadar dar bir yerde durduğu da sayıyla görülüyor: لقب kökü Kuran'ın tamamında bir kez, نبز kökü de bir kez geçiyor — ikisi de aynı ayette, 49:11'de. Yani lakap yasağı tek bir ayette, tek bir bağlamda, alay etme yasağının içinde duruyor.
Farklı okumalar
(yorum) Dilbilimsel okuma: 49:11'deki الاسم kelimesi "isim" değil "nitelik/anılış" anlamında da okunabilir; bu okumada ayet, kişiye takılan resmî ad hakkında değil, insanların birbirini andığı sıfatlar hakkındadır. Bu okumada ayetin konusu doğrudan isim koyma değil, konuşma ahlakıdır.
(yorum) Geleneksel okuma: Uygulamada, isimlerin anlam bakımından denetlenmesi ve "kötü anlamlı" adların değiştirilmesi yaygın bir pratik olmuştur. Bu pratiğin dayanağı büyük ölçüde Kuran sonrası kaynaklardır; bu makale o katmandan delil getirmez, ama böyle bir katmanın var olduğunu ve bu makaledeki sonucun onu yok saymadığını belirtir.
(yorum) Kültürel okuma: "İslami isim" ifadesinin bugünkü kullanımı, çoğu zaman dinî bir ölçüden çok bir kültürel aidiyet işaretidir. Arapça bir isim, Arap olmayan toplumlarda dindarlık göstergesi gibi okunabiliyor. Bu, metinden değil sosyolojiden gelen bir beklentidir; ayrı bir tartışma konusudur ve kendi başına yanlış da değildir.
(yorum) Akademik okuma: Kuran'ın anlattığı peygamber isimlerinin bir kısmı Arapça kökenli bile değildir; Yahyâ, Meryem, İbrâhim, İshâk, İsmâil gibi adlar Sâmî dil ailesinin farklı kollarından gelir. Bu, "Kuran'da geçen isim = Arapça isim" denkleminin metnin kendi içinde de kurulamadığını gösterir.
Dürüst sınır
Metinde kesin olan: Kuran'da çocuğa Arapça isim koyma zorunluluğu getiren bir ayet yoktur. Kuran'da onaylı isimler listesi de yoktur. Metinde açıkça duran şey üç sınırdır: (1) kişiyi gerçek soyuna nispetle çağırmak (33:5), (2) kötü lakapla, alayla, küçültücü bir adla anmamak (49:11), (3) adı içi boş bir iddiaya yapıştırmamak (53:23).
Yoruma kalan: Belirli bir ismin "uygun" olup olmadığı. Bir ismin anlamının kötü sayılıp sayılmayacağı. İsim değiştirmenin gerekip gerekmediği. Bir adın taşıdığı sıfatın kişiye fazla geldiği durumlar. Bunların hiçbirinde Kuran isim isim konuşmaz; ölçü verir, uygulamayı topluma ve aileye bırakır.
Bu makalenin olmadığı şey: Bu bir fetva değildir ve mevcut isimlerin listelenip "geçerli/geçersiz" diye ayrılması denemesi de değildir. Kimsenin adına itiraz etmez; ismi yüzünden kimseyi dinî olarak eksik sayan bir okumanın metinde karşılığı olmadığını söyler.
Sonuç: Kuran, isme dil şartı koymaz; ölçü koyar. İsim, kişiyi gerçek bağlarına bağlamalı, onu küçültmemeli ve taşımadığı bir iddiayı taşımamalıdır. Bu üç ölçüyü karşılayan bir isim, hangi dilden gelirse gelsin, metnin sınırları içindedir — ve bu ölçüleri karşılamayan bir isim, Arapça olsa bile ayetin kastettiği yere düşer.
İlgili makaleler
- Evlatlık, Zeyd ve Zeynep meselesi
- Çocuk ve ebeveynlik
- Başlık parası
- Fal ve burç
- Türbeye adak, bez bağlama
Kaynak: Kur'an ayetleri (M. Okuyan meali). Metin/yorum ayrımıyla sunulur; fıkhî fetva değildir.