أصل الخمر: ستر الشيء، ويقال لما يستر به: خمار، لكن الخمار صار في التعارف اسما لما تغطي به المرأة رأسها، وجمعه خمر، قال تعالى: وليضربن بخمرهن على جيوبهن [النور/ 31] واختمرت المرأة وتخمرت، وخمرت الإناء: غطيته، و# روي «خمروا آنيتكم» ، وأخمرت العجين: جعلت فيه تناذرها الراقون من سوء سمها عفا ذو حسا من فرقنى فالفوارع %~% فجبنا أريك فالقلاع الدوافع الخمير، والخميرة سميت لكونها مخمورة من قبل. ودخل في خمار الناس، أي: في جماعتهم الساترة لهم، والخمر سميت لكونها خامرة لمقر العقل، وهو عند بعض الناس اسم لكل مسكر. وعند بعضهم اسم للمتخذ من العنب والتمر، لما روي عنه (صلى الله عليه وسلم آله): «الخمر من هاتين الشجرتين: النخلة والعنبة» ، ومنهم من جعلها اسما لغير المطبوخ، ثم كمية الطبخ التي تسقط عنه اسم الخمر مختلف فيها، والخمار: الداء العارض من الخمر، وجعل بناؤه بناء الأدواء كالزكام والسعال، وخمرة الطيب: ريحه، وخامره وخمره: خالطه ولزمه، وعنه استعير: 151- خامري أم عامر خمس أصل الخمس في العدد، قال تعالى: ويقولون خمسة سادسهم كلبهم [الكهف/ 22]، وقال: فلبث فيهم ألف سنة إلا خمسين عاما [العنكبوت/ 14]، والخميس: ثوب طوله خمس أذرع، ورمح مخموس كذلك. والخمس من أظماء الإبل، وخمست القوم أخمسهم: أخذت خمس أموالهم، وخمستهم أخمسهم: كنت لهم خامسا، والخميس في الأيام معلوم.
Exdore translation — not part of the source
el-Hamr'ın aslı: Bir şeyi örtmektir. Kendisiyle örtülen şeye "hımâr" denir; ancak "hımâr" örfte, kadının başını örttüğü şeyin (başörtüsünün) adı olmuştur; çoğulu "humur"dur. Yüce Allah şöyle buyurmuştur: "Başörtülerini yakalarının üzerine salsınlar" [24:31]. "İhtemereti'l-mer'e" ve "tehammeret" (kadın başını örttü, başörtüsü taktı) denir. "Hamertu'l-inâ": Kabı örttüm. "Kaplarınızı örtün" (hadisi) rivayet edilmiştir. "Ahmertu'l-acîn": Hamura maya kattım. [Şahit mısra parçası, metinde kopuk gelmektedir - belirsiz:] "Efsuncular, onun zehrinin kötülüğü sebebiyle birbirlerini ondan sakındırdı." [Bir beyit - yer adları, anlamı kısmen belirsiz:] "Ferkanā'daki Zû-Hasâ ve Fevâri' ıssızlaşıp silindi %~% Cebnâ, Erîk ve Kılâu'd-Devâfi' (mevkileri) de." el-Hamîr (maya) ve el-hamîre, önceden mayalanmış/örtülmüş (mahmûre) olduğu için bu adı almıştır. "Dehale fî humâri'n-nâs": İnsanların kendilerini örten (gizleyen) kalabalığına, topluluğuna karıştı, demektir. el-Hamr (şarap) da aklın merkezini bürüyüp örttüğü (hâmire olduğu) için bu adı almıştır. O, bazı insanlara göre her sarhoş edici içkinin adıdır; bazılarına göre ise üzüm ve hurmadan yapılan içeceğin adıdır; çünkü Peygamber'den (s.a.v.) şöyle rivayet edilmiştir: "Hamr şu iki ağaçtandır: hurma ve üzüm." Kimileri de onu, pişirilmemiş (içki) için bir isim saymıştır; sonra, "hamr" adının kendisinden düşmesini sağlayan pişirme miktarı hakkında görüş ayrılığı vardır. el-Humâr: Şaraptan ileri gelen rahatsızlıktır (akşamdan kalma hâl); kelimenin kalıbı, nezle (zükâm) ve öksürük (su'âl) gibi hastalık kalıbında yapılmıştır. "Hamratu't-tîb": Kokunun rayihasıdır. "Hâmerahû" ve "hammerahû": Ona karıştı ve ondan ayrılmayıp yapıştı, demektir. Bundan ödünç alınarak (istiâre yoluyla) şöyle denilmiştir: 151- "Örtün/karış (ininde kal), ey Ümmü Âmir!" Hams: el-Hams'ın aslı sayıdadır (beş). Yüce Allah şöyle buyurmuştur: "Beştirler, altıncıları köpekleridir, derler" [18:22]; yine: "İçlerinde elli yıl eksiğiyle bin yıl kaldı" [29:14]. el-Hamîs: Boyu beş arşın olan kumaştır; "rumh mahmûs" (mızrak) da böyledir (beş arşın boyunda). el-Hıms, develerin su içme aralıklarından (susuz kaldıkları günlerden) biridir. "Hamestu'l-kavme ahmusuhum": Mallarının beşte birini aldım. "Hamestuhum ahmusuhum": Onların beşincisi oldum. Günlerdeki el-Hamîs (Perşembe) ise bilinmektedir.
Râgıb el-İsfahânî, el-Müfredât fî Garîbi'l-Kur'ân · OpenITI (CC BY-NC-SA 4.0)