السبب: الحبل الذي يصعد به النخل، وجمعه أسباب، قال: فليرتقوا في الأسباب [ص/ 10]، والإشارة بالمعنى إلى نحو قوله: أم لهم سلم يستمعون فيه فليأت مستمعهم بسلطان مبين [الطور/ 38]، وسمي كل ما يتوصل به إلى شيء سببا، قال تعالى: وآتيناه من كل شيء سببا فأتبع سببا [الكهف/ 84- 85]، ومعناه: أن الله تعالى آتاه من كل شيء معرفة، وذريعة يتوصل بها، فأتبع واحدا من تلك الأسباب، وعلى ذلك قوله تعالى: لعلي أبلغ الأسباب أسباب السماوات [غافر/ 36- 37]، أي: لعلي أعرف الذرائع والأسباب الحادثة في السماء، فأتوصل بها إلى معرفة ما يدعيه موسى، وسمي العمامة والخمار والثوب الطويل سببا ، تشبيها بالحبل في الطول. وكذا منهج الطريق وصف بالسبب، كتشبيهه بالخيط مرة، وبالثوب الممدود مرة. والسب: الشتم الوجيع، قال: ولا تسبوا الذين يدعون من دون الله فيسبوا الله عدوا بغير علم [الأنعام/ 108]، وسبهم لله ليس على أنهم يسبونه صريحا، ولكن يخوضون في ذكره فيذكرونه بما لا يليق به، ويتمادون في ذلك بالمجادلة، فيزدادون في ذكره بما تنزه تعالى عنه. وقول الشاعر: 220- فما كان ذنب بني مالك %~% بأن سب منهم غلاما فسب 221- بأبيض ذي شطب قاطع %~% يقط العظام ويبري العصب فإنه نبه على ما قال الآخر: 222- ونشتم بالأفعال لا بالتكلم والسب: المسابب، قال الشاعر: 223- لا تسبنني فلست بسبي %~% إن سبي من الرجال الكريم والسبة: ما يسب، وكني بها عن الدبر، وتسميته بذلك كتسميته بالسوأة. والسبابة سميت للإشارة بها عند السب، وتسميتها بذلك كتسميتها بالمسبحة، لتحريكها بالتسبيح.
Exdore translation — not part of the source
es-Sebeb: hurma ağacına tırmanmak için kullanılan iptir; çoğulu "esbâb"dır. Allah şöyle buyurmuştur: "Öyleyse sebeplere (esbâb) tırmansınlar" [38:10]. Buradaki manaya işaret, şu ayete benzer bir anlamdadır: "Yoksa onların, (göğe çıkıp) kendisinde dinleyecekleri bir merdivenleri mi var? Öyleyse dinleyenleri, apaçık bir delil getirsin" [52:38]. Bir şeye ulaşmayı sağlayan her şeye "sebep" adı verilmiştir. Yüce Allah şöyle buyurmuştur: "Ona her şeyden bir sebep verdik. O da bir sebebe uydu" [18:84, 18:85]. Bunun manası şudur: Yüce Allah ona her şeyden bir bilgi ve kendisiyle ulaşacağı bir vesile verdi; o da bu sebeplerden birine uydu. Yüce Allah'ın şu sözü de bu kabildendir: "Belki sebeplere ulaşırım; göklerin sebeplerine" [40:36, 40:37]; yani belki gökte meydana gelen vesileleri ve sebepleri öğrenirim de bunlar aracılığıyla Musa'nın iddia ettiği şeyin bilgisine ulaşırım. Sarık, başörtüsü ve uzun elbise de uzunluk bakımından ipe benzetilerek "sebeb" diye adlandırılmıştır. Aynı şekilde yolun güzergâhı da "sebeb" diye nitelenmiştir; bu, onun bazen ipliğe, bazen de uzatılmış kumaşa benzetilmesi gibidir. es-Sebb: acı veren sövmedir. Allah şöyle buyurmuştur: "Allah'tan başkasına yalvaranlara sövmeyin; sonra onlar da düşmanlıkla, bilgisizce Allah'a söverler" [6:108]. Onların Allah'a sövmesi, açıkça O'na sövmeleri anlamında değildir; fakat O'nu anma konusunda dalarlar da O'na yakışmayan şeylerle anarlar; tartışarak bunda ileri giderler; böylece O'nu, yüce Allah'ın münezzeh olduğu şeylerle anmayı artırırlar. Şairin şu sözü: 220- Mâlik oğullarının ne günahı vardı %~% ki içlerinden bir gence sövüldü de o (karşılık olarak) sövdü 221- Çizgili, keskin bir ak kılıçla %~% ki kemikleri parçalar ve sinirleri kesip yarar Bu söz, bir başkasının şu dediğine dikkat çekmektedir: 222- Biz konuşmayla değil, fiillerle söveriz es-Sibb: sövüşülen (karşılıklı söven) kimsedir. Şair demiştir: 223- Bana sövme, çünkü sen benim denk sövüşme rakibim (sibb) değilsin %~% şüphesiz benim (denk) sövüşme rakibim (sibb), ancak adamların şerefli olanıdır es-Sübbe: kendisine sövülen şeydir; bununla arka (dübür) kinaye edilmiştir. Onun bu şekilde adlandırılması, "sev'e" (avret/çirkin yer) diye adlandırılması gibidir. es-Sebbâbe (işaret parmağı) ise, sövme sırasında onunla işaret edildiği için böyle adlandırılmıştır. Onun bu şekilde adlandırılması, tesbih sırasında hareket ettirildiği için "müsebbiha" diye adlandırılması gibidir.
Râgıb el-İsfahânî, el-Müfredât fî Garîbi'l-Kur'ân · OpenITI (CC BY-NC-SA 4.0)