الفقر يستعمل على أربعة أوجه: الأول: وجود الحاجة الضرورية، وذلك عام للإنسان ما دام في دار الدنيا بل عام للموجودات كلها، وعلى هذا قوله تعالى: يا أيها الناس أنتم الفقراء إلى الله [فاطر/ 15]، وإلى هذا الفقر أشار بقوله في وصف الإنسان: وما جعلناهم جسدا لا يأكلون الطعام [الأنبياء/ 8]. والثاني: عدم المقتنيات، وهو المذكور في قوله: للفقراء الذين أحصروا [البقرة/ 273]، إلى قوله: من التعفف [البقرة/ 273]، إن يكونوا فقراء يغنهم الله من فضله [النور/ 32]. وقوله: إنما الصدقات للفقراء والمساكين [التوبة/ 60]. الثالث: فقر النفس، وهو الشره المعني بقوله عليه الصلاة والسلام: «كاد الفقر أن يكون كفرا» وهو المقابل بقوله: «الغنى غنى النفس» والمعني بقولهم: من عدم القناعة لم يفده المال غنى. الرابع: الفقر إلى الله المشار إليه بقوله عليه الصلاة والسلام: (اللهم أغنني بالافتقار إليك، ولا تفقرني بالاستغناء عنك) ، وإياه عني بقوله تعالى: رب إني لما أنزلت إلي من خير فقير [القصص/ 24]، وبهذا ألم الشاعر فقال: 354- ويعجبني فقري إليك ولم يكن %~% ليعجبني لو لا محبتك الفقر ويقال: افتقر فهو مفتقر وفقير، ولا يكاد يقال: فقر، وإن كان القياس يقتضيه. وأصل الفقير: هو المكسور الفقار، يقال: فقرته فاقرة، أي داهية تكسر الفقار، وأفقرك الصيد فارمه، أي: أمكنك من فقاره، وقيل: هو من الفقرة أي: الحفرة، ومنه قيل لكل حفيرة يجتمع فيها الماء: فقير، وفقرت للفسيل: حفرت له حفيرة غرسته فيها، قال الشاعر: 355- ما ليلة الفقير إلا شيطان فقيل: هو اسم بئر، وفقرت الخرز: ثقبته، وأفقرت البعير: ثقبت خطمه.
Exdore translation — not part of the source
el-Fakr (fakirlik) dört anlamda kullanılır: Birincisi: Zorunlu ihtiyacın bulunması. Bu, insan dünya yurdunda kaldığı sürece onun için geneldir; hatta bütün varlıklar için geçerlidir. Yüce Allah'ın şu sözü buna dayanır: "Ey insanlar! Allah'a muhtaç (fakir) olanlar sizsiniz" [35:15]. İnsanı vasfederken söylediği şu sözüyle de bu fakre işaret etmiştir: "Biz onları yemek yemeyen birer beden yapmadık" [21:8]. İkincisi: Mal mülk sahibi olmamak. Bu, şu sözde zikredilendir: "...iffetli davrandıkları için... kendilerini (Allah yolunda) adamış fakirler için" [2:273]; "Eğer fakir iseler Allah onları lütfundan zengin kılar" [24:32]; ve "Sadakalar ancak fakirler ve miskinler içindir" [9:60]. Üçüncüsü: Nefsin fakirliği; yani şu hadiste kastedilen açgözlülük (hırs): «Fakirlik neredeyse küfür olacaktı.» Bu, şu sözle karşılaştırılandır: «Zenginlik nefsin zenginliğidir.» Ve şu sözleriyle kastedilendir: "Kanaati olmayana mal zenginlik kazandırmaz." Dördüncüsü: Allah'a muhtaçlık. Şu sözle buna işaret edilmiştir: (Allah'ım, sana muhtaç olmakla beni zengin kıl; senden müstağni olmakla beni fakir düşürme.) Yüce Allah da şu ayetiyle bunu kastetmiştir: "Rabbim, bana indireceğin her hayra muhtacım" [28:24]. Şair de buna değinerek şöyle demiştir: 354- Sana olan muhtaçlığım hoşuma gider %~% oysa sana olan sevgin olmasaydı fakirlik hoşuma gitmezdi. "İftekara" denir, o hâlde kişi "müftekir" ve "fakîr"dir; kıyas bunu gerektirse de neredeyse "fekura" denmez. Fakîr'in aslı, omurgası (fekâr) kırık olandır. "Fekarethu fâkiratun" denir; yani onu, omurgayı kıran bir bela/felaket vurdu. "Efkareke's-saydu fe'rmihi": av sana imkân tanıdı, öyleyse onu vur; yani seni omurgasına (nişan almana) imkânlı kıldı. Denildi ki o, "fıkra" yani çukur kelimesindendir; bundan dolayı içinde su biriken her çukura "fakîr" denmiştir. "Fekartu li'l-fesîl": hurma fidanını içine dikmek için ona bir çukur kazdım. Şair şöyle demiştir: 355- Fakîr gecesi ancak bir şeytandır. Denildi ki o (el-Fakîr) bir kuyunun adıdır. "Fekartu'l-harez": boncukları deldim. "Efkartu'l-baîr": devenin burun kısmını deldim.
Râgıb el-İsfahânî, el-Müfredât fî Garîbi'l-Kur'ân · OpenITI (CC BY-NC-SA 4.0)