أصل الفطر: الشق طولا، يقال: فطر فلان كذا فطرا، وأفطر هو فطورا، وانفطر انفطارا. قال تعالى: هل ترى من فطور [الملك/ 3]، أي: اختلال ووهي فيه، وذلك قد يكون على سبيل الفساد، وقد يكون على سبيل الصلاح قال: السماء منفطر به كان وعده مفعولا [المزمل/ 18]. وفطرت الشاة: حلبتها بإصبعين، وفطرت العجين: إذا عجنته فخبزته من وقته، ومنه: الفطرة. وفطر الله الخلق، وهو إيجاده الشيء وإبداعه على هيئة مترشحة لفعل من الأفعال، فقوله: فطرت الله التي فطر الناس عليها [الروم/ 30]، فإشارة منه تعالى إلى ما فطر. أي: أبدع وركز في الناس من معرفته تعالى، وفطرة الله: هي ما ركز فيه من قوته على معرفة الإيمان، وهو المشار إليه بقوله: ولئن سألتهم من خلقهم ليقولن الله [الزخرف/ 87]، وقال: الحمد لله فاطر السماوات والأرض [فاطر/ 1]، وقال: الذي فطرهن [الأنبياء/ 56]، والذي فطرنا [طه/ 72]، أي: أبدعنا وأوجدنا. يصح أن يكون الانفطار في قوله: السماء منفطر به [المزمل/ 18]، إشارة إلى قبول ما أبدعها وأفاضه علينا منه. والفطر: ترك الصوم. يقال: فطرته، وأفطرته، وأفطر هو ، وقيل للكمأة: فطر، من حيث إنها تفطر الأرض فتخرج منها.
Exdore çevirisi — kaynağın parçası değildir
"Fatr"ın aslı: Boyuna yarmaktır. "Fatara fülânün kezâ fatran" (falanca şunu yardı), "eftara hüve futûren" ve "infatara infitâren" denir. Yüce Allah şöyle buyurmuştur: "Hiçbir çatlak (futûr) görüyor musun?" [67:3]; yani onda (gökte) bir bozukluk ve zayıflık (görüyor musun). Bu (yarılma) kimi zaman bozulma yoluyla olur, kimi zaman da düzelme/iyilik yoluyla olur. (Nitekim) şöyle buyurmuştur: "Gök onunla yarılmıştır (münfatır); O'nun vaadi mutlaka gerçekleşmiştir" [73:18]. "Fatartü'ş-şâte": Koyunu iki parmakla sağdım (demektir). "Fatartü'l-acîne": Hamuru yoğurup hemen o vakit pişirdiğimde (böyle denir). "Fıtra" (fitre) de buradan gelir. "Fatara'llâhu'l-halka" (Allah yaratılışı fıtrat üzere var etti): Bu, bir şeyi, birtakım fiillerden bir fiili yapmaya hazır/elverişli bir yapı üzere var etmesi ve örneksiz olarak ortaya koymasıdır (ibda'). O'nun "Allah'ın, insanları üzerinde yarattığı fıtratı" [30:30] sözü, Yüce Allah'ın, insanlarda kendisini tanıma (marifetullah) konusunda fıtrî olarak var ettiğine (ibda' edip yerleştirdiğine) bir işarettir. Allah'ın fıtratı: İnsanda, imanı bilme/tanıma gücü olarak yerleştirilmiş olan şeydir. Bu, O'nun şu sözüyle işaret edilendir: "Andolsun ki onlara kendilerini kimin yarattığını sorsan, elbette 'Allah' derler" [43:87]. Ve şöyle buyurmuştur: "Gökleri ve yeri yaratan (fâtır) Allah'a hamdolsun" [35:1]; ve: "Onları yaratan (fatarahünne)" [21:56]; ve: "Bizi yaratan (fataranâ)" [20:72]; yani: Bizi örneksiz olarak ortaya koyan ve var eden. O'nun "Gök onunla yarılmıştır (münfatır)" [73:18] sözündeki "infitâr"ın, (Allah'ın) göğü ibda' edip bize ondan feyz olarak/akıtarak verdiği şeyi kabul etmesine bir işaret olması da doğru olabilir. "Fıtr": Orucu bırakmaktır. "Fatartühû", "eftartühû" ve "eftara hüve" denir. Mantara (yer mantarı) için de "fıtr" denmiştir; çünkü o, yeri yarar ve ondan çıkar.
Râgıb el-İsfahânî, el-Müfredât fî Garîbi'l-Kur'ân · OpenITI (CC BY-NC-SA 4.0)