أثر الشيء: حصول ما يدل على وجوده، يقال: أثر وأثر، والجمع: الآثار. قال الله تعالى: ثم قفينا على آثارهم برسلنا [الحديد/ 27]، وآثارا في الأرض [غافر/ 21]، وقوله: فانظر إلى آثار رحمت الله [الروم/ 50]. ومن هذا يقال للطريق المستدل به على من تقدم: آثار، نحو قوله تعالى: فهم على آثارهم يهرعون [الصافات/ 70]، وقوله: هم أولاء على أثري [طه/ 84]. ومنه: سمنت الإبل على أثارة ، أي: على أثر من شحم، وأثرت البعير: جعلت على خفه أثرة، أي: علامة تؤثر في الأرض ليستدل بها على أثره، وتسمى الحديدة التي يعمل بها ذلك المئثرة. وأثر السيف: جوهره وأثر جودته، وهو الفرند، وسيف مأثور. وأثرت العلم: رويته ، آثره أثرا وأثارة وأثرة، وأصله: تتبعت أثره. أو أثارة من علم [الأحقاف/ 4]، وقرئ: (أثرة) وهو ما يروى أو يكتب فيبقى له أثر. والمآثر: ما يروى من مكارم الإنسان، ويستعار الأثر للفضل، والإيثار للتفضل ومنه: آثرته، وقوله تعالى: ويؤثرون على أنفسهم [الحشر/ 9] وقال: تالله لقد آثرك الله علينا [يوسف/ 91] وبل تؤثرون الحياة الدنيا [الأعلى/ 16]. و# في الحديث: «سيكون بعدي أثرة» أي: يستأثر بعضكم على بعض. والاستئثار: التفرد بالشيء من دون غيره، وقولهم: استأثر الله بفلان، كناية عن موته، تنبيه أنه ممن اصطفاه وتفرد تعالى به من دون الورى تشريفا له. ورجل أثر: يستأثر على أصحابه. وحكى اللحياني : خذه آثرا ما، وإثرا ما، وأثر ذي أثير .
Exdore translation — not part of the source
Bir şeyin "eser"i: Onun varlığına delalet eden şeyin meydana gelmesidir. Bu kelime "eser" (athar) ve "isr" (ithr) şeklinde iki türlü söylenir; çoğulu "âsâr"dır. Yüce Allah şöyle buyurmuştur: "Sonra onların izleri üzerine peyderpey elçilerimizi gönderdik" [57:27], "ve yeryüzünde eserler (bıraktılar)" [40:21]. Yine şöyle buyurmuştur: "Allah'ın rahmetinin eserlerine bir bak" [30:50]. Bundan dolayı, önceden geçenlere delil olarak kullanılan yol için "âsâr" denir; Yüce Allah'ın şu sözünde olduğu gibi: "Onlar da onların izleri üzerinde koşturuyorlar" [37:70] ve "İşte onlar benim izim üzerindeler" [20:84]. Bu köktendir: "Semineti'l-ibilü alâ esâretin", yani develer bir miktar yağ kalıntısı (eser) üzerine semirdi demektir. "Esertü'l-ba'îra": Devenin ayak tabanına "esere" koydum, yani yeryüzünde iz bırakacak ve böylece onun izine delil olunacak bir işaret koydum demektir. Bunu yapmaya yarayan demir alete de "mi'sere" denir. Kılıcın "eser"i: Onun cevheri ve kalitesinin izidir ki bu "firind" (çelik damarları)dir; "seyfün me'sûr" (böyle damarları olan kılıç) denir. "Esertü'l-ilme": İlmi rivayet ettim demektir; "âserahu esran, esâraten ve esereten" denir. Aslı ise "onun izini takip ettim" demektir. "Yahut ilimden bir kalıntı (esâre)" [46:4]; "esere" şeklinde de okunmuştur ki bu, rivayet edilen yahut yazılan ve böylece kendisinden bir iz kalan şeydir. el-Meâsir: İnsanın güzel/övülen hasletlerinden rivayet edilenlerdir. "Eser" fazilet için istiare edilir; "îsâr" ise üstün tutma/ikram anlamında kullanılır. Bundan "âsertühu" (onu tercih ettim) gelir. Yüce Allah'ın şu sözü de böyledir: "Kendi nefislerine tercih ederler" [59:9]. Yine şöyle buyurmuştur: "Allah'a yemin olsun ki Allah seni bize üstün kıldı" [12:91] ve "Bilakis siz dünya hayatını tercih ediyorsunuz" [87:16]. Hadiste şöyle geçer: "Benden sonra 'esere' (kayırmacılık) olacaktır." Yani bazınız bazınıza karşı kendini öne alacak, kendini tercih edecektir. el-İsti'sâr: Bir şeye başkasını katmaksızın tek başına sahip olmaktır. "İste'sera'llâhu bi-fülân" sözleri, onun ölümünden kinayedir; onun, Allah'ın seçtiği ve halk arasından yalnızca kendisine ayırdığı kimselerden olduğuna dikkat çekmek ve ona şeref kazandırmak içindir. "Racülün esirün": Arkadaşlarına karşı kendini kayıran adam demektir. el-Lihyânî şunu nakletmiştir: "Huzhu âsiran mâ", "isran mâ" ve "esera zî esîr" (onu her şeyden önce/öncelikle al).
Râgıb el-İsfahânî, el-Müfredât fî Garîbi'l-Kur'ân · OpenITI (CC BY-NC-SA 4.0)