أصل الحج القصد للزيارة، قال الشاعر:
103-
يحجون بيت الزبرقان المعصفرا
خص في تعارف الشرع بقصد بيت الله تعالى إقامة للنسك، فقيل: الحج
والحج، فالحج مصدر، والحج اسم، ويوم الحج الأكبر يوم
وأشهد من عون حلولا كثيرة
النحر، ويوم عرفة، و# روي: «العمرة الحج الأصغر» .
والحجة: الدلالة المبينة للمحجة، أي:
المقصد المستقيم الذي يقتضي صحة أحد النقيضين. قال تعالى: قل فلله الحجة
البالغة [الأنعام/ 149]، وقال: لئلا يكون للناس عليكم حجة إلا الذين ظلموا
[البقرة/ 150]، فجعل ما يحتج بها الذين ظلموا مستثنى من الحجة وإن لم يكن
حجة، وذلك كقول الشاعر:
104-
ولا عيب فيهم غير أن سيوفهم %~% بهن فلول من قراع الكتائب
ويجوز أنه سمى ما يحتجون به حجة، كقوله تعالى: والذين يحاجون في الله
من بعد ما استجيب له حجتهم داحضة عند ربهم [الشورى/ 16]، فسمى الداحضة حجة،
وقوله تعالى: لا حجة بيننا وبينكم [الشورى/ 15]، أي: لا احتجاج لظهور
البيان، والمحاجة: أن يطلب كل واحد أن يرد الآخر عن حجته ومحجته، قال
تعالى: وحاجه قومه قال: أتحاجوني في الله [الأنعام/ 80]، فمن حاجك فيه من
بعد ما جاءك [آل عمران/ 61]، وقال تعالى: لم تحاجون في إبراهيم [آل عمران/
65]، وقال تعالى: ها أنتم هؤلاء حاججتم فيما لكم به علم فلم تحاجون فيما
ليس لكم به علم [آل عمران/ 66]، وقال تعالى: وإذ يتحاجون في النار [غافر/
47]، وسمي سبر الجراحة حجا، قال الشاعر:
105-
يحج مأمومة في قعرها لجف
حجب
الحجب والحجاب: المنع من الوصول، يقال: حجبه حجبا وحجابا، وحجاب الجوف:
ما يحجب عن الفؤاد، وقوله تعالى: وبينهما حجاب [الأعراف/ 46]، ليس يعني
به ما يحجب البصر، وإنما يعني ما يمنع من وصول لذة أهل الجنة إلى أهل
النار، وأذية أهل النار إلى أهل الجنة، كقوله عز وجل: فضرب بينهم بسور له
باب باطنه فيه الرحمة، وظاهره من قبله العذاب [الحديد/ 13]، وقال عز وجل:
فاست الطبيب قذاها كالمغاريد
وما كان لبشر أن يكلمه الله إلا وحيا أو من وراء حجاب [الشورى/ 51]، أي:
من حيث ما لا يراه مكلمه ومبلغه، وقوله تعالى: حتى توارت بالحجاب [ص/ 32]،
يعني الشمس إذا استترت بالمغيب. والحاجب: المانع عن السلطان، والحاجبان في
الرأس لكونهما كالحاجبين للعين في الذب عنهما. وحاجب الشمس سمي لتقدمه
عليها تقدم الحاجب للسلطان، وقوله عز وجل: كلا إنهم عن ربهم يومئذ لمحجوبون
[المطففين/ 15]، إشارة إلى منع النور عنهم المشار إليه بقوله: فضرب بينهم
بسور [الحديد/ 13].
Exdore çevirisi — kaynağın parçası değildir
Hac (حجّ) kelimesinin aslı, ziyaret için bir yere yönelmek/kastetmektir. Şair şöyle demiştir:
103-
Zibrikân'ın aspurla boyanmış evini kastederek (haccederek) giderler
Şeriatın örfünde bu kelime, ibadet (nüsük) yerine getirmek üzere Allah Teâlâ'nın Beyti'ne yönelmeye tahsis edilmiştir. Böylece "el-Hacc" ve "el-Hicc" denilmiştir; el-Hacc mastar, el-Hicc ise isimdir. "En büyük hac günü" (yevmü'l-hacci'l-ekber) ise
[şu beyit araya girmiştir:] Ve Avn'dan (kabilesinden) nice konaklayan topluluğa şahit olurum
kurban (nahr) günüdür; arefe günüdür de denilmiştir. Rivayet edildiğine göre: "Umre küçük hactır."
el-Hucce (الحجّة): Mahacce'yi, yani iki çelişik (nakîz) hükümden birinin doğruluğunu gerektiren doğru maksadı/yolu açıklayan delildir. Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: "De ki: En üstün delil (hüccet) Allah'ındır" [6:149]. Yine: "Ta ki, içlerinden zulmedenler dışında, insanların size karşı bir delili (hüccet) olmasın" [2:150] buyurmuştur. Burada zulmedenlerin delil diye ileri sürdükleri şeyi, gerçekte hüccet olmadığı hâlde hüccetten istisna etmiştir. Bu, şairin şu sözü gibidir:
104-
Onlarda hiçbir kusur yoktur, şu kadar var ki kılıçlarında %~% bölükleri vurmaktan hâsıl olmuş gedikler vardır
Onların delil diye ileri sürdükleri şeyi "hüccet" olarak adlandırmış olması da mümkündür; nitekim Allah Teâlâ'nın şu sözü gibi: "Allah'ın çağrısına icabet edildikten sonra O'nun hakkında tartışanların delilleri (hüccetleri), Rableri katında geçersizdir" [42:16]. Burada geçersiz (dâhıda) olanı "hüccet" diye adlandırmıştır. Allah Teâlâ'nın: "Bizimle sizin aranızda tartışma (hüccet) yoktur" [42:15] sözü ise "beyan apaçık olduğu için karşılıklı delil getirmeye yer yoktur" demektir.
el-Muhâcce (المحاجّة): Her birinin, diğerini kendi hüccetinden ve tuttuğu yoldan (mahacce) döndürmeye çalışmasıdır. Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: "Kavmi onunla tartıştı. O da dedi ki: Allah hakkında benimle mi tartışıyorsunuz?" [6:80]; "Sana gelen ilimden sonra kim seninle bu konuda tartışırsa" [3:61]. Yine Allah Teâlâ: "İbrahim hakkında niçin tartışıyorsunuz?" [3:65] buyurmuştur. Yine Allah Teâlâ: "İşte siz busunuz; hakkında bilginiz olan şeyde tartıştınız; peki hakkında hiçbir bilginiz olmayan şeyde niçin tartışıyorsunuz?" [3:66] buyurmuştur. Yine Allah Teâlâ: "Hani ateşte birbirleriyle tartışırlarken" [40:47] buyurmuştur.
Yaranın derinliğini yoklamaya (sondalamaya) da "hacc" denilmiştir. Şair şöyle demiştir:
105-
Dibinde derin bir çukur bulunan, beyin zarına ulaşmış yarayı yokluyor
حجب (h-c-b)
el-Hacb ve el-Hicâb: Ulaşmayı engellemektir. "Hacebehû hacben ve hicâben" denir. "Hicâbü'l-cevf" (karın perdesi): Kalbi/gönlü (fuâd) örten şeydir. Allah Teâlâ'nın: "İkisinin arasında bir perde (hicâb) vardır" [7:46] sözüyle kastedilen, görmeyi engelleyen şey değildir; kastedilen yalnızca, cennet ehlinin lezzetinin cehennem ehline, cehennem ehlinin eziyetinin de cennet ehline ulaşmasını engelleyen şeydir. Nitekim Azîz ve Celîl olan Allah'ın şu sözü gibi: "Aralarına, kapısı olan bir sur çekilir; onun iç tarafında rahmet, dış tarafında ise azap vardır" [57:13].
Azîz ve Celîl olan Allah şöyle buyurmuştur:
[şu mısra araya girmiştir:] Hekim, mağârîd (bir bitki/kök) gibi olan çapağını/dikenini çıkardı
"Bir beşerin, Allah'ın kendisiyle konuşması ancak vahiy yoluyla yahut bir perde arkasından olabilir" [42:51]; yani kendisiyle konuşanın ve kendisine tebliğ edenin onu görmediği bir yönden.
Allah Teâlâ'nın: "Nihayet perdenin ardına gizlendi" [38:32] sözüyle, batıp gizlendiği zaman güneş kastedilmektedir.
el-Hâcib: Sultana (hükümdara) erişmeyi engelleyen kimsedir. Baştaki iki kaş (el-hâcibân) da göze ulaşacak şeyi savmakta göz için birer engelleyici (hâcib) oldukları için bu adı almıştır. Güneşin "hâcib"i de, tıpkı hâcibin sultandan önde gelmesi gibi güneşten önde geldiği için böyle adlandırılmıştır.
Azîz ve Celîl olan Allah'ın: "Hayır! Şüphesiz onlar o gün Rablerinden perdelenmişlerdir" [83:15] sözü, nurun onlardan engellenmesine bir işarettir ki buna: "Aralarına bir sur çekilir" [57:13] sözüyle işaret edilmiştir.