الفجر: شق الشيء شقا واسعا كفجر الإنسان السكر ، يقال: فجرته فانفجر وفجرته فتفجر. قال تعالى: وفجرنا الأرض عيونا [القمر/ 12]، وفجرنا خلالهما نهرا [الكهف/ 33]، فتفجر الأنهار [الإسراء/ 91]، تفجر لنا من الأرض ينبوعا [الإسراء/ 90]، وقرئ تفجر . وقال: فانفجرت منه اثنتا عشرة عينا [البقرة/ 60]، ومنه قيل للصبح: فجر، لكونه فجر الليل. قال تعالى: والفجر وليال عشر [الفجر/ 1- 2]، إن قرآن الفجر كان مشهودا [الإسراء/ 78]، وقيل: الفجر فجران: الكاذب، وهو كذنب السرحان، والصادق، وبه يتعلق حكم الصوم والصلاة، قال: حتى يتبين لكم الخيط الأبيض من الخيط الأسود من الفجر ثم أتموا الصيام إلى الليل [البقرة/ 187]. والفجور: شق ستر الديانة، يقال: فجر فجورا فهو فاجر، وجمعه: فجار وفجرة. قال: كلا إن كتاب الفجار لفي سجين [المطففين/ 7]، وإن الفجار لفي جحيم [الانفطار/ 14]، أولئك هم الكفرة الفجرة [عبس/ 42]، وقوله: بل يريد الإنسان ليفجر أمامه [القيامة/ 5]، أي: يريد الحياة ليتعاطى الفجور فيها. وقيل: معناه ليذنب فيها. وقيل: معناه يذنب ويقول غدا أتوب، ثم لا يفعل فيكون ذلك فجورا لبذله عهدا لا يفي به. وسمي الكاذب فاجرا لكون الكذب بعض الفجور. وقولهم: (ونخلع ونترك من يفجرك) أي: من يكذبك. وقيل: من يتباعد عنك، وأيام الفجار: وقائع اشتدت بين العرب.
Exdore translation — not part of the source
el-Fecr: Bir şeyi geniş biçimde yarmak; insanın su bendini (setti) yarması gibi. "Fecertühû fenfecera" (onu yardım, o da yarıldı/fışkırdı) ve "feccertühû fetefeccera" (onu yarıp açtım, o da fışkırdı) denir. Yüce Allah şöyle buyurmuştur: "Yeri de kaynaklar hâlinde fışkırttık" [54:12]; "İkisinin arasından bir ırmak akıttık" [18:33]; "Böylece ırmaklar fışkırsın" [17:91]; "Bize yerden bir pınar fışkırtmadıkça" [17:90] — burada "tüfeccira" şeklinde de okunmuştur. Ayrıca: "Ondan on iki pınar fışkırdı" [2:60] buyurmuştur. Bundan hareketle sabaha da "fecr" denmiştir; çünkü o, gecenin yarılmasıdır (fecru'l-leyl). Yüce Allah: "Fecre ve on geceye andolsun" [89:1, 89:2]; "Şüphesiz fecr (sabah) Kur'ân'ı şahitlidir" [17:78] buyurmuştur. Denilmiştir ki: Fecr ikidir: yalancı fecir — ki o kurdun kuyruğu gibidir — ve gerçek fecir; oruç ve namaz hükmü buna bağlıdır. Allah şöyle buyurmuştur: "Fecir vaktinde ak iplik kara iplikten size seçilinceye kadar (yiyin için); sonra da orucu geceye kadar tamamlayın" [2:187]. el-Fücûr ise dindarlık örtüsünü yırtmaktır. "Fecera fücûran" denir, o kişi "fâcir"dir; çoğulu "füccâr" ve "fecere"dir. Allah şöyle buyurmuştur: "Hayır! Şüphesiz fâcirlerin kitabı Siccîn'dedir" [83:7]; "Şüphesiz fâcirler de cehennemdedir" [82:14]; "İşte onlar kâfirlerdir, fâcirlerdir" [80:42]. "Doğrusu insan, önündekini (geleceğini) fücûr ile geçirmek ister" [75:5] sözüne gelince, bunun anlamı: Hayatı, içinde fücûr işlemek için ister, demektir. Anlamının "orada günah işlemek ister" olduğu da söylenmiştir. Yine denilmiştir ki: Günah işler ve "yarın tövbe ederim" der, sonra da yapmaz; işte bu bir fücûrdur, çünkü yerine getirmediği bir söz vermiştir. Yalancıya "fâcir" denmesi, yalanın fücûrun bir parçası olmasındandır. Onların "ve nahleu ve netrukü men yefcuruk" (seni yalanlayanı bırakır, ondan uzaklaşırız) sözündeki anlam: "seni yalanlayan" demektir. "Senden uzaklaşan" anlamına geldiği de söylenmiştir. "Eyyâmü'l-Ficâr" ise Araplar arasında şiddetlenen savaş olaylarıdır.
Râgıb el-İsfahânî, el-Müfredât fî Garîbi'l-Kur'ân · OpenITI (CC BY-NC-SA 4.0)