الكيد: ضرب من الاحتيال، وقد يكون مذموما وممدوحا، وإن كان يستعمل في المذموم أكثر، وكذلك الاستدراج والمكر، ويكون بعض ذلك محمودا، قال: كذلك كدنا ليوسف [يوسف/ 76] وقوله: وأملي لهم إن كيدي متين [الأعراف/ 183] قال بعضهم: أراد بالكيد العذاب ، والصحيح: أنه هو الإملاء والإمهال المؤدي إلى العقاب كقوله: إنما نملي لهم ليزدادوا إثما [آل عمران/ 178] وأن الله لا يهدي كيد الخائنين [يوسف/ 52] فخص الخائنين تنبيها أنه قد يهدي كيد من لم يقصد بكيده خيانة، ككيد يوسف بأخيه، وقوله: لأكيدن أصنامكم [الأنبياء/ 57] أي: لأريدن بها سوءا. وقال: فأرادوا به كيدا فجعلناهم الأسفلين [الصافات/ 98] وقوله: فإن كان لكم كيد فكيدون [المرسلات/ 39]، وقال: كيد ساحر [طه/ 69]، يضاحك الشمس منها كوكب شرق %~% مؤزر بعميم النبت مكتهل فأجمعوا كيدكم [طه/ 64] ويقال: فلان يكيد بنفسه، أي: يجود بها، وكاد الزند: إذا تباطأ بإخراج ناره. ووضع «كاد» لمقاربة الفعل، يقال: كاد يفعل: إذا لم يكن قد فعل، وإذا كان معه حرف نفي يكون لما قد وقع، ويكون قريبا من أن لا يكون. نحو قوله تعالى: لقد كدت تركن إليهم شيئا قليلا [الإسراء/ 74]، وإن كادوا [الإسراء/ 73]، تكاد السماوات [مريم/ 90]، يكاد البرق [البقرة/ 20]، يكادون يسطون [الحج/ 72]، إن كدت لتردين [الصافات/ 56] ولا فرق بين أن يكون حرف النفي متقدما عليه أو متأخرا عنه. نحو: وما كادوا يفعلون [البقرة/ 71]، لا يكادون يفقهون [النساء/ 78]. وقلما يستعمل في كاد أن إلا في ضرورة الشعر . قال: 401- قد كاد من طول البلى أن يمصحا أي: يمضي ويدرس.
Exdore translation — not part of the source
el-Keyd (الكيد): bir tür hiledir (ihtiyâl). Kimi zaman yerilen, kimi zaman övülen olabilir; her ne kadar daha çok yerilen anlamda kullanılsa da. İstidrâc ve mekr de böyledir; bunların bir kısmı övülmüş olabilir. Allah şöyle buyurdu: "İşte Yûsuf için biz böyle bir düzen kurduk" [12:76]. Allah'ın "Onlara mühlet veriyorum; şüphesiz benim keydim (tedbirim) sağlamdır" [7:183] sözü hakkında kimi şöyle demiştir: Keyd ile azabı kastetmiştir. Doğrusu şudur ki: o, cezaya götüren imlâ (mühlet verme) ve imhâldir (erteleme); tıpkı şu söz gibi: "Onlara ancak günahları artsın diye mühlet veriyoruz" [3:178]. "Şüphesiz Allah hainlerin keydini (hilesini) başarıya ulaştırmaz" [12:52] âyetinde "hainler" özellikle zikredilmiştir; bu, keydiyle bir hıyanet kastetmeyen kimsenin keydini Allah'ın başarıya ulaştırabileceğine dikkat çekmek içindir; Yûsuf'un kardeşi hakkındaki keydi gibi. Allah'ın "Putlarınıza karşı mutlaka bir tuzak kuracağım" [21:57] sözü, yani: onlara mutlaka bir kötülük kastedeceğim, demektir. Ve şöyle buyurdu: "Ona bir tuzak kurmak istediler; biz de onları en alçak kimseler kıldık" [37:98]. Ve şu söz: "Eğer bir hileniz varsa, haydi bana karşı hile yapın" [77:39]. Ve şöyle buyurdu: "Bir büyücünün hilesi" [20:69]. Ondan parlak bir yıldız (çiçek) güneşe gülümser %~% bol bitkiyle kuşanmış, olgunlaşmış "Hilenizi bir araya toplayın" [20:64]. Şöyle denir: فلان يكيد بنفسه, yani: canını veriyor (can çekişiyor). وكاد الزند: çakmak ateşini çıkarmakta geciktiğinde (böyle denir). "Kâde" (كاد) fiili, bir fiile yaklaşmayı ifade etmek üzere konulmuştur. كاد يفعل denir: henüz yapmamış olduğu zaman. Yanında bir nefiy (olumsuzluk) harfi bulunduğunda ise, gerçekleşmiş olan şey için kullanılır ve olmamaya yakın olur. Yüce Allah'ın şu sözlerinde olduğu gibi: "Andolsun, onlara birazcık meyledecektin" [17:74], "Ve neredeyse onlar…" [17:73], "Neredeyse gökler…" [19:90], "Neredeyse şimşek…" [2:20], "Neredeyse saldıracaklar" [22:72], "Neredeyse beni de helâk edecektin" [37:56]. Nefiy harfinin ondan önce veya sonra gelmesi arasında fark yoktur; şu örneklerde olduğu gibi: "Neredeyse yapmayacaklardı" [2:71], "Neredeyse hiçbir sözü anlamıyorlar" [4:78]. "Kâde"nin "en" (أن) ile kullanılması ise şiir zarureti dışında pek nadirdir. Şair demiştir ki: 401- Uzun süren çürümekten neredeyse silinip gidecekti yani: geçip gidecek ve izi silinecekti.
Râgıb el-İsfahânî, el-Müfredât fî Garîbi'l-Kur'ân · OpenITI (CC BY-NC-SA 4.0)