طغوت وطغيت طغوانا وطغيانا، وأطغاه كذا: حمله على الطغيان، وذلك تجاوز الحد في العصيان. قال تعالى: اذهب إلى فرعون إنه طغى [النازعات/ 17]، إن الإنسان ليطغى [العلق/ 6]، وقال: قالا ربنا إننا نخاف أن يفرط علينا أو أن يطغى [طه/ 45]، ولا تطغوا فيه فيحل عليكم غضبي [طه/ 81]، وقال تعالى: فخشينا أن يرهقهما طغيانا وكفرا [الكهف/ 80]، في طغيانهم يعمهون [البقرة/ 15]، إلا طغيانا كبيرا [الإسراء/ 60]، وإن للطاغين لشر مآب [ص/ 55]، قال قرينه ربنا ما أطغيته [ق/ 27]، والطغوى الاسم منه. قال تعالى: كذبت ثمود بطغواها [الشمس/ 11]، تنبيها أنهم لم يصدقوا إذا خوفوا بعقوبة طغيانهم. وقوله: هم أظلم وأطغى [النجم/ 52]، تنبيها أن الطغيان لا يخلص الإنسان، فقد كان قوم نوح أطغى منهم فأهلكوا. وقوله: إنا لما طغى الماء [الحاقة/ 11]، فاستعير الطغيان فيه لتجاوز الماء الحد، وقوله: فأهلكوا بالطاغية [الحاقة/ 5]، فإشارة إلى الطوفان المعبر عنه بقوله: إنا لما طغى الماء [الحاقة/ 11]، والطاغوت عبارة عن كل متعد، وكل معبود من دون الله، ويستعمل في الواحد والجمع. قال تعالى: فمن يكفر بالطاغوت [البقرة/ 256]، والذين اجتنبوا الطاغوت [الزمر/ 17]، أولياؤهم الطاغوت [البقرة/ 257]، يريدون أن يتحاكموا إلى الطاغوت [النساء/ 60]، فعبارة عن كل متعد، ولما تقدم سمي الساحر، والكاهن، والمارد من الجن، والصارف عن طريق الخير طاغوتا، ووزنه فيما قيل: فعلوت، نحو: جبروت وملكوت، وقيل: أصله: طغووت، ولكن قلب لام الفعل نحو صاعقة وصاقعة، ثم قلب الواو ألفا لتحركه وانفتاح ما قبله.
Exdore translation — not part of the source
طَغَوْتُ ve طَغَيْتُ (taştım, haddi aştım), طُغْوَان ve طُغْيَان mastarlarıyla kullanılır. أَطْغَاهُ كَذَا: Şu şey onu tuğyana sürükledi, yani isyanda haddi aşmaya götürdü. Yüce Allah şöyle buyurmuştur: "Firavun'a git; çünkü o azdı (طَغَى)" [79:17]; "Gerçekten insan azar (لَيَطْغَى)" [96:6]. Yine buyurmuştur: "Dediler ki: Rabbimiz! Onun bize aşırı davranmasından yahut azgınlık etmesinden (أَنْ يَطْغَى) korkuyoruz" [20:45]; "Onda haddi aşmayın (وَلَا تَطْغَوْا فِيهِ), yoksa üzerinize gazabım iner" [20:81]. Yüce Allah şöyle buyurmuştur: "Onun, o ikisini azgınlığa ve küfre sürüklemesinden (طُغْيَانًا وَكُفْرًا) korktuk" [18:80]; "Azgınlıkları içinde (فِي طُغْيَانِهِمْ) bocalayıp dururlar" [2:15]; "Ancak büyük bir azgınlık (طُغْيَانًا كَبِيرًا)" [17:60]; "Şüphesiz azgınlar için (لِلطَّاغِينَ) kötü bir dönüş yeri vardır" [38:55]; "Arkadaşı der ki: Rabbimiz! Ben onu azdırmadım (مَا أَطْغَيْتُهُ)" [50:27]. الطَّغْوَى ise bunun isim halidir. Yüce Allah şöyle buyurmuştur: "Semûd, azgınlığı yüzünden (بِطَغْوَاهَا) yalanladı" [91:11]; bu, onların azgınlıklarının cezasıyla korkutulduklarında bunu doğrulamadıklarına dikkat çekmektedir. "Onlar daha zalim ve daha azgındır (أَظْلَمُ وَأَطْغَى)" [53:52] sözü ise, azgınlığın insanı kurtarmadığına dikkat çekmek içindir; nitekim Nûh'un kavmi onlardan daha azgındı, ama helâk edildiler. "Su taştığında (لَمَّا طَغَى الْمَاءُ)" [69:11] sözünde ise tuğyan kelimesi, suyun haddi aşması için istiare yoluyla kullanılmıştır. "Taşkın bir felaketle helâk edildiler (بِالطَّاغِيَةِ)" [69:5] sözü, "Su taştığında" [69:11] ifadesiyle anlatılan tufana işarettir. الطَّاغُوت ise haddi aşan her şeyi ve Allah'tan başka tapılan her şeyi anlatan bir kelimedir; hem tekil hem çoğul için kullanılır. Yüce Allah şöyle buyurmuştur: "Kim tâğûtu inkâr ederse (فَمَنْ يَكْفُرْ بِالطَّاغُوتِ)" [2:256]; "Tâğûttan kaçınanlar (وَالَّذِينَ اجْتَنَبُوا الطَّاغُوتَ)" [39:17]; "Onların dostları tâğûttur (أَوْلِيَاؤُهُمُ الطَّاغُوتُ)" [2:257]; "Tâğûtun önünde muhakemeleşmek istiyorlar (يَتَحَاكَمُوا إِلَى الطَّاغُوتِ)" [4:60]. Dolayısıyla o, haddi aşan her şeyi anlatan bir kelimedir. Geçen bu anlam dolayısıyla sihirbaza, kâhine, cinlerin azgınına ve hayır yolundan çevirene de "tâğût" adı verilmiştir. Vezni, söylendiğine göre فَعَلُوت'tur; جَبَرُوت ve مَلَكُوت gibi. Bir görüşe göre aslı طَغَوُوت'tur; ancak fiilin lâm harfi yer değiştirmiştir (kalb), tıpkı صَاعِقَة ile صَاقِعَة gibi; sonra vâv harekeli olduğu ve öncesi fethalı bulunduğu için elife dönüşmüştür.
Râgıb el-İsfahânî, el-Müfredât fî Garîbi'l-Kur'ân · OpenITI (CC BY-NC-SA 4.0)