الدار: المنزل اعتبارا بدورانها الذي لها بالحائط، وقيل: دارة، وجمعها ديار، ثم تسمى البلدة دارا، والصقع دارا، والدنيا كما هي دارا، والدار الدنيا، والدار الآخرة، إشارة إلى المقرين في النشأة الأولى، والنشأة الأخرى. وقيل: دار الدنيا، ودار الآخرة، قال تعالى: لهم دار السلام عند ربهم [الأنعام/ 127]، أي: الجنة، ودار البوار أي: الجحيم. قال تعالى: قل إن كانت لكم الدار الآخرة [البقرة/ 94]، وقال: ألم تر إلى الذين خرجوا من ديارهم [البقرة/ 243]، وقد أخرجنا من ديارنا [البقرة/ 246]، وقال: سأريكم دار الفاسقين [الأعراف/ 145]، أي: الجحيم، وقولهم: ما بها ديار ، أي: ساكن وهو فيعال، ولو كان فعالا لقيل: دوار، كقولهم: قوال وجواز. والدائرة: عبارة عن الخط المحيط، يقال: دار يدور دورانا، ثم عبر بها عن المحادثة. والدواري: الدهر الدائر بالإنسان من حيث إنه يدور بالإنسان، ولذلك قال الشاعر: 163- والدهر بالإنسان دواري والدورة والدائرة في المكروه، كما يقال: دولة في المحبوب، وقوله تعالى: نخشى أن تصيبنا دائرة [المائدة/ 52]، والدوار: صنم كانوا يطوفون حوله. والداري: المنسوب إلى الدار، وخصص بالعطار تخصيص الهالكي بالقين ، قال (صلى الله عليه وسلم آله): «مثل الجليس الصالح كمثل الداري» ويقال للازم الدار: داري. وقوله تعالى: ويتربص بكم الدوائر عليهم دائرة السوء [التوبة/ 98]، أي: يحيط بهم السوء إحاطة الدائرة بمن فيها، فلا سبيل لهم إلى الانفكاك منه بوجه. وقوله تعالى: إلا أن تكون تجارة حاضرة تديرونها بينكم [البقرة/ 282]، أي: تتداولونها وتتعاطونها من غير تأجيل.
Exdore translation — not part of the source
ed-Dâr: konut, ev demektir; duvarın onun etrafında dönmesi (devrân) itibarıyla bu adı almıştır. "Dâre" de denir; çoğulu "diyâr"dır. Sonra beldeye de "dâr" denmiştir, bölgeye (sık') de "dâr" denmiştir, dünyanın kendisine de "dâr" denmiştir. "ed-Dâru'd-dünyâ" (dünya yurdu) ve "ed-Dâru'l-âhire" (ahiret yurdu) tabirleri, ilk yaratılıştaki (neş'et-i ûlâ) ve öteki yaratılıştaki (neş'et-i uhrâ) iki karargâha işarettir. "Dâru'd-dünyâ" ve "dâru'l-âhire" de denmiştir. Yüce Allah şöyle buyurmuştur: "Onlar için Rableri katında selâmet yurdu (dâru's-selâm) vardır" [6:127], yani: cennet. "Dâru'l-bevâr" ise: cehennem demektir. Yüce Allah şöyle buyurmuştur: "De ki: Eğer ahiret yurdu sizin ise" [2:94]. Ve şöyle buyurmuştur: "Yurtlarından çıkanları görmedin mi?" [2:243]; "Biz yurtlarımızdan çıkarıldık" [2:246]. Ve şöyle buyurmuştur: "Size fâsıkların yurdunu göstereceğim" [7:145], yani: cehennemi. "Mâ bihâ deyyâr" sözleri, yani: orada bir sâkin (oturan) yok, demektir. Bu, "fey'âl" veznindedir; eğer "fa'âl" vezninde olsaydı, tıpkı "kavvâl" ve "cevvâz" dedikleri gibi "devvâr" denirdi. ed-Dâire: çevreleyen çizgiden ibarettir. "Dâre-yedûru-devarânen" denir. Sonra bu kelimeyle konuşma/karşılıklı söyleşi (muhâdese) de ifade edilmiştir. ed-Devvârî: insanın başında dönüp duran zaman (dehr); çünkü o insanla birlikte döner. Bu yüzden şair şöyle demiştir: 163- Ve zaman, insanla birlikte dönüp durucudur (devvârî) Devre ve dâire hoşa gitmeyen şey hakkında kullanılır; nitekim "devlet" de sevilen şey hakkında kullanılır. Yüce Allah'ın "Bize bir felaketin (dâire) isabet etmesinden korkuyoruz" [5:52] sözü de böyledir. ed-Devvâr: etrafında tavaf ettikleri bir puttur. ed-Dârî: "dâr"a nispet edilendir; tıpkı "hâlikî"nin demirciye (kayn) tahsis edilmesi gibi, bu da attara tahsis edilmiştir. (Hz. Peygamber) sallallâhu aleyhi ve sellem ve âlih şöyle buyurmuştur: "Salih arkadaşın örneği, attar (dârî) gibidir." Evine bağlı kalıp ayrılmayana da "dârî" denir. Yüce Allah'ın "Sizin başınıza felaketler (devâir) gelmesini gözlüyorlar; kötülük felaketi (dâiretü's-sev') onların başınadır" [9:98] sözü, yani: kötülük, bir dairenin içindekini kuşatması gibi onları kuşatır, öyle ki hiçbir şekilde ondan sıyrılmalarına imkân kalmaz. Yüce Allah'ın "Ancak aranızda döndürüp durduğunuz (tüdîrûnehâ) peşin bir ticaret olması müstesna" [2:282] sözü, yani: onu vadeye bağlamaksızın elden ele alıp verirsiniz, karşılıklı devrettirirsiniz, demektir.
Râgıb el-İsfahânî, el-Müfredât fî Garîbi'l-Kur'ân · OpenITI (CC BY-NC-SA 4.0)