الوحدة: الانفراد، والواحد في الحقيقة هو الشيء الذي لا جزء له البتة، ثم يطلق على كل موجود حتى إنه ما من عدد إلا ويصح أن يوصف به، فيقال: عشرة واحدة، ومائة واحدة، وألف واحد، فالواحد لفظ مشترك يستعمل على ستة أوجه: الأول ما كان واحدا في الجنس، أو في النوع كقولنا: الإنسان والفرس واحد في الجنس، وزيد وعمرو واحد في النوع. الثاني: ما كان واحدا بالاتصال، إما من حيث الخلقة كقولك: شخص واحد، وإما من حيث الصناعة، كقولك: حرفة واحدة. الثالث: ما كان واحدا لعدم نظيره، إما في الخلقة كقولك: الشمس واحدة، وإما في دعوى الفضيلة كقولك: فلان واحد دهره، وكقولك: نسيج وحده. الرابع: ما كان واحدا لامتناع التجزي فيه، إما لصغره كالهباء، وإما لصلابته كالألماس. الخامس: للمبدإ، إما لمبدإ العدد كقولك: واحد اثنان، وإما لمبدإ الخط كقولك: النقطة الواحدة. والوحدة في كلها عارضة، وإذا وصف الله تعالى بالواحد فمعناه: هو الذي لا يصح عليه التجزي ولا التكثر ، ولصعوبة هذه الوحدة قال تعالى: وإذا ذكر الله وحده اشمأزت قلوب الذين لا يؤمنون بالآخرة [الزمر/ 45]، والوحد المفرد، ويوصف به غير الله تعالى، كقول الشاعر: 456- على مستأنس وحد وأحد مطلقا لا يوصف به غير الله تعالى، وقد تقدم فيما مضى ، ويقال: فلان لا واحد له، كقولك: هو نسيج وحده، وفي الذم يقال: هو عيير وحده، وجحيش وحده، وإذا أريد ذم أقل من ذلك قيل: رجيل وحده.
Exdore çevirisi — kaynağın parçası değildir
el-Vahde (birlik): Tek başına olmak, yalnız olmaktır. Hakikatte "vâhid" (bir), hiçbir şekilde parçası olmayan şeydir. Sonra bu kelime her mevcut için kullanılır oldu; öyle ki hiçbir sayı yoktur ki onunla nitelenmesi doğru olmasın. Nitekim "bir on", "bir yüz", "bir bin" denir. Şu hâlde "vâhid", ortak (müşterek) bir lafızdır ve altı şekilde kullanılır: Birincisi: Cins veya tür bakımından bir olan. Örneğin: "İnsan ve at cins bakımından birdir", "Zeyd ve Amr tür bakımından birdir" dememiz gibi. İkincisi: Bitişiklik (ittisâl) bakımından bir olan. Bu ya yaratılış itibarıyladır, "bir şahıs" demen gibi; ya da sanat/meslek itibarıyladır, "bir zanaat" demen gibi. Üçüncüsü: Benzeri bulunmadığı için bir olan. Bu ya yaratılışta olur, "güneş birdir" demen gibi; ya da üstünlük iddiasında olur, "filan, devrinin tekidir" demen ve "nesîcu vahdih" (kendi başına dokunmuş, eşsiz) demen gibi. Dördüncüsü: Kendisinde bölünmenin imkânsız olması sebebiyle bir olan. Bu ya küçüklüğünden dolayıdır, toz zerresi (hebâ) gibi; ya da sertliğinden dolayıdır, elmas gibi. Beşincisi: Başlangıç (mebde) için olan. Bu ya sayının başlangıcıdır, "bir, iki" demen gibi; ya da çizginin başlangıcıdır, "tek nokta" demen gibi. Bunların hepsinde birlik ârızîdir (sonradan iliştirilmiştir). Yüce Allah "Vâhid" ile nitelendiğinde bunun anlamı: O, kendisi hakkında bölünmenin de çoğalmanın da doğru olmadığı zâttır. Bu birliğin (kavranmasının) güçlüğünden dolayı Yüce Allah şöyle buyurmuştur: "Allah bir olarak anıldığında âhirete inanmayanların kalpleri nefretle ürperir" [39:45]. el-Vahd: Tek başına olan demektir ve Yüce Allah'tan başkası da onunla nitelenir. Şairin şu sözünde olduğu gibi: 456- Uysallaşmış/ünsiyet edinmiş tek başına bir (yaban sığırı) üzerine "Ehad" ise mutlak olarak Yüce Allah'tan başkası için sıfat olarak kullanılmaz; bu konu daha önce geçmişti. "Filanın bir benzeri/eşi yoktur" denir; "o, nesîcu vahdih'tir (kendi başına dokunmuştur)" demen gibi. Yermek (zem) için ise: "O, uyeyru vahdih'tir (kendi başına bir sıpacıktır)", "cuhayşu vahdih'tir (kendi başına bir sıpacıktır)" denir. Bundan daha az bir yergi kastedildiğinde: "Ruceylu vahdih (kendi başına küçük bir adamcık)" denir.
Râgıb el-İsfahânî, el-Müfredât fî Garîbi'l-Kur'ân · OpenITI (CC BY-NC-SA 4.0)