الحرام: الممنوع منه إما بتسخير إلهي وإما بشري، وإما بمنع قهري، وإما بمنع من جهة العقل أو من جهة الشرع، أو من جهة من يرتسم أمره، فقوله تعالى: وحرمنا عليه المراضع [القصص/ 12]، فذلك تحريم بتسخير، وقد حمل على ذلك: وحرام على قرية أهلكناها [الأنبياء/ 95]، وقوله تعالى: فإنها محرمة عليهم أربعين سنة [المائدة/ 26]، وقيل: بل كان حراما عليهم من جهة القهر لا بالتسخير الإلهي، وقوله تعالى: إنه من يشرك بالله فقد حرم الله عليه الجنة [المائدة/ 72]، فهذا من جهة القهر بالمنع، وكذلك قوله تعالى: إن الله حرمهما على الكافرين [الأعراف/ 50]، والمحرم بالشرع: كتحريم بيع الطعام بالطعام متفاضلا، وقوله عز وجل: وإن يأتوكم أسارى تفادوهم وهو محرم عليكم إخراجهم [البقرة/ 85]، فهذا كان محرما عليهم بحكم شرعهم، ونحو قوله تعالى: قل: لا أجد في ما أوحي إلي محرما على طاعم يطعمه ... الآية [الأنعام/ 145]، وعلى الذين هادوا حرمنا كل ذي ظفر [الأنعام/ 146]، وسوط محرم: لم يدبغ جلده، كأنه لم يحل بالدباغ الذي اقتضاه قول النبي (صلى الله عليه وسلم آله): «أيما إهاب دبغ فقد طهر» . وقيل: بل المحرم الذي لم يلين، والحرم: سمي بذلك لتحريم الله تعالى فيه كثيرا مما ليس بمحرم في غيره من المواضع . وكذلك الشهر الحرام، وقيل: رجل حرام وحلال، ومحل ومحرم، قال الله تعالى: يا أيها النبي لم تحرم ما أحل الله لك تبتغي مرضات أزواجك [التحريم/ 1]، أي: لم تحكم بتحريم ذلك؟ وكل تحريم ليس من قبل الله تعالى فليس بشيء، نحو: وأنعام حرمت ظهورها [الأنعام/ 138]، وقوله تعالى: بل نحن محرومون [الواقعة/ 67]، أي: ممنوعون من جهة الجد، وقوله: للسائل والمحروم [الذاريات/ 19]، أي: الذي لم يوسع عليه الرزق كما وسع على غيره. ومن قال: أراد به الكلب ، فلم يعن أن ذلك اسم الكلب كما ظنه بعض من رد عليه، وإنما ذلك منه ضرب مثال بشيء، لأن الكلب كثيرا ما يحرمه الناس، أي: يمنعونه. والمحرمة والمحرمة والحرمة، واستحرمت الماعز كناية عن إرادتها الفحل.
Exdore translation — not part of the source
HARAM (حرم) el-Harâm: kendisinden menedilen şeydir; bu men ya ilâhî bir teshîr (yaratılıştan gelen bir engelleme) ile, ya beşerî olarak, ya kahır yoluyla bir menetme ile, ya akıl yönünden, ya şeriat yönünden, ya da emrini uyguladığı (izlediği) kimse yönünden olur. Yüce Allah'ın "Ona (baştan) sütanneleri haram kıldık" [28:12] sözü, teshîr yoluyla bir haram kılmadır. Şu da buna hamledilmiştir: "Helâk ettiğimiz bir memlekete haramdır (imkânsızdır)" [21:95]. Yüce Allah'ın "Orası onlara kırk yıl haram kılınmıştır" [5:26] sözüne gelince — denildi ki: bilakis o, ilâhî teshîr ile değil, kahır yönünden onlara haramdı. Yüce Allah'ın "Kim Allah'a ortak koşarsa, şüphesiz Allah ona cenneti haram kılmıştır" [5:72] sözü ise, menetme suretiyle kahır yönündendir; Yüce Allah'ın "Şüphesiz Allah bu ikisini kâfirlere haram kılmıştır" [7:50] sözü de böyledir. Şeriatla haram kılınana gelince: yiyeceğin, fazlalıklı olarak yiyecekle satılmasının haram kılınması gibi. Aziz ve Celil olan Allah'ın "Size esir olarak geldiklerinde fidye verip onları kurtarıyorsunuz; oysa onların çıkarılması size haram kılınmıştı" [2:85] sözü — bu, kendi şeriatlarının hükmüyle onlara haram kılınmıştı. Yüce Allah'ın "De ki: Bana vahyolunanda, yiyen bir kimseye haram kılınmış bir şey bulamıyorum..." âyeti [6:145] ve "Yahudi olanlara her tırnaklıyı haram kıldık" [6:146] sözü de böyledir. "Sevtun muharram": derisi tabaklanmamış kırbaç; sanki Peygamber'in (Allah'ın salât ve selâmı onun ve ailesinin üzerine olsun) "Hangi deri tabaklanırsa temizlenmiştir" sözünün gerektirdiği tabaklama ile helâl olmamış gibi. Denildi ki: bilakis "muharram", yumuşatılmamış olandır. el-Harem: Yüce Allah'ın orada, başka yerlerde haram olmayan pek çok şeyi haram kılması sebebiyle böyle adlandırılmıştır. Haram ay (eş-şehru'l-harâm) da böyledir. Denildi: "racülün harâm ve halâl", "muhill ve muhrim". Allah Teâlâ buyurdu: "Ey Peygamber! Eşlerinin hoşnutluğunu arayarak, Allah'ın sana helâl kıldığını niçin haram kılıyorsun?" [66:1], yani niçin bunun haram olduğuna hükmediyorsun? Yüce Allah tarafından olmayan her haram kılma ise hiçbir şey değildir; "Sırtları haram kılınmış hayvanlar" [6:138] gibi. Yüce Allah'ın "Bilakis biz mahrum bırakılmışız" [56:67] sözü, yani baht/talih yönünden menedilmişiz. "Dilenen ve mahrum için" [51:19] sözü ise, yani başkasına genişletildiği gibi rızkı kendisine genişletilmemiş olan kimse için. "Bununla köpeği kastetti" diyen kimseye gelince, o bunun köpeğin adı olduğunu kastetmemiştir — ona reddiye yazan bazılarının sandığı gibi —; bu ancak onun bir şeyle örnek vermesidir; çünkü insanlar köpeği çokça mahrum ederler, yani menederler. el-Mahrame, el-Mahrume ve el-Hurme (المحرمة والمحرمة والحرمة); "istahrameti'l-mâizü" ise keçinin teke istemesinden kinayedir.
Râgıb el-İsfahânî, el-Müfredât fî Garîbi'l-Kur'ân · OpenITI (CC BY-NC-SA 4.0)