Exdore translation — not part of the source

"Telâhu": Onu, aralarında kendisinden olmayan bir şey bulunmayacak şekilde ardı ardına izledi. Bu, kimi zaman bedenle (cisimle), kimi zaman da hükümde ona uymak (iktidâ) suretiyle olur; bunun mastarı "tülüv" ve "tilv"dür. Kimi zaman da okumak ve anlamı derinlemesine düşünmek suretiyle olur; bunun mastarı ise "tilâvet"tir. "Onu izlediğinde aya (yemin olsun)" [91:2] ayetinde burada, uymak ve mertebe bakımından tâbi olma anlamı kastedilmiştir. Çünkü denir ki: Ay ışığını güneşten alır ve ona göre halife konumundadır. Denildi ki: Şu ayet buna dikkat çekmektedir: "Orada bir kandil ve aydınlatan bir ay yarattı" [25:61]. Böylece güneşin kandil konumunda, ayın ise ondan alınan ışık konumunda olduğunu haber verdi. Yüce Allah'ın şu sözü de bunun gibidir: "Güneşi bir ışık (ziyâ), ayı da bir nur kıldı" [10:5]. Ziyâ, nurdan daha üstün bir mertebededir; çünkü her ziyâ nurdur, fakat her nur ziyâ değildir. "Ve onu, kendisinden bir şahit izler" [11:17], yani: Ona uyar ve sözünün gereğince amel eder: "Allah'ın ayetlerini okurlar" [3:113]. Tilâvet, Allah'ın indirdiği kitaplara uymaya has bir kavramdır; bu kimi zaman okumakla, kimi zaman da içindeki emir, yasak, teşvik ve sakındırmaya uygun davranmakla olur; ya da bunun böyle olduğu sanılan şeylerde kullanılır. Tilâvet, "kırâet"ten daha özeldir: Her tilâvet kırâettir, fakat her kırâet tilâvet değildir. "Mektubunu tilâvet ettim" denmez; bu ancak Kur'an hakkında, okuduğunda kendisine uyman gereken bir şey için söylenir. "Orada her nefis, önceden yaptığını izler/yoklar" [10:30]; "Onlara ayetlerimiz okunduğunda" [8:31]; "Kendilerine okunan Kitab'ı sana indirmiş olmamız onlara yetmedi mi?" [29:51]; "De ki: Allah dileseydi onu size okumazdım" [10:16]; "Onlara O'nun ayetleri okunduğunda imanlarını artırır" [8:2]. Bunlar okumak anlamındadır. Şunlar da böyledir: "Rabbinin Kitab'ından sana vahyedileni oku" [18:27]; "Onlara Âdem'in iki oğlunun haberini hakkıyla oku" [5:27]; "Zikri okuyanlara (yemin olsun)" [37:3]. "Onu hakkıyla tilâvet ederler" [2:121] sözüne gelince, bu ona ilim ve amel ile uymaktır. "İşte bunu, ayetlerden ve hikmetli zikirden olarak sana okuyoruz" [3:58], yani: onu indiriyoruz. "Şeytanların, Süleyman'ın mülkü aleyhine okuduklarına uydular" [2:102]; burada tilâvet lafzının kullanılması, şeytanın, okuduklarının Allah'ın kitaplarından olduğunu iddia etmesi sebebiyledir. "et-Tilâve" ve "et-tiliyye": İzlenen, yani ardından gelinen şeyden geriye kalan kısım. "Etleytuhu", yani: Ondan bir tilâve (artık) bıraktım; yani onu, izleyebilecek/sürdürebilecek durumda bıraktım. "Etleytu fülânen alâ fülânin bi-hakkin", yani: Onu bir hak konusunda ötekine havale ettim. "Filan kişi filan hakkında tilâvet ediyor ve söylüyor" denir, yani: Onun hakkında yalan uyduruyor. Nitekim şöyle buyurdu: "Ve Allah'a karşı yalan söylüyorlar" [3:75]. Ayrıca "lâ derâ velâ teliye" denir ve "Ne bildin ne de okudun (izledin)" hadisinde geçer. Bunun aslı "velâ televte"dir; fakat şu sözde olduğu gibi eşleştirme (âhenk) için harf yer değiştirmesine uğramıştır: "Me'zûrâtin gayre me'cûrât" — oysa aslı "mevzûrât"tır.