أصل البعث: إثارة الشيء وتوجيهه، يقال: بعثته فانبعث، ويختلف البعث بحسب اختلاف ما علق به، فبعثت البعير: أثرته وسيرته، وقوله عز وجل: والموتى يبعثهم الله [الأنعام/ 36]، أي: يخرجهم ويسيرهم إلى القيامة، يوم يبعثهم الله جميعا [المجادلة/ 6]، زعم الذين كفروا أن لن يبعثوا قل بلى وربي لتبعثن [التغابن/ 7]، ما خلقكم ولا بعثكم إلا كنفس واحدة [لقمان/ 28]، فالبعث ضربان: - بشري، كبعث البعير، وبعث الإنسان في حاجة. - وإلهي، وذلك ضربان: - أحدهما: إيجاد الأعيان والأجناس والأنواع لا عن ليس ، وذلك يختص به الباري تعالى، ولم يقدر عليه أحد. والثاني: إحياء الموتى، وقد خص بذلك بعض أوليائه، كعيسى (صلى الله عليه وسلم آله) وأمثاله، ومنه قوله عز وجل: فهذا يوم البعث [الروم/ 56]، يعني: يوم الحشر، وقوله عز وجل: فبعث الله غرابا يبحث في الأرض [المائدة/ 31]، أي: قيضه، ولقد بعثنا في كل أمة رسولا [النحل/ 36]، نحو: أرسلنا رسلنا [المؤمنون/ 44]، وقوله تعالى: ثم بعثناهم لنعلم أي الحزبين أحصى لما لبثوا أمدا [الكهف/ 12]، وذلك إثارة بلا توجيه إلى مكان، ويوم نبعث من كل أمة شهيدا [النحل/ 84]، قل هو القادر على أن يبعث عليكم عذابا من فوقكم [الأنعام/ 65]، وقال أفعل للتصيير جا كأكفلا %~% صيرورة كذاك مثل أبقلا فأول مثال ذي التعدي %~% والثاني للزوم وفقا يبدي عز وجل: فأماته الله مائة عام ثم بعثه [البقرة/ 259]، وعلى هذا قوله عز وجل: وهو الذي يتوفاكم بالليل ويعلم ما جرحتم بالنهار ثم يبعثكم فيه [الأنعام/ 60]، والنوم من جنس الموت فجعل التوفي فيهما، والبعث منهما سواء، وقوله عز وجل: ولكن كره الله انبعاثهم [التوبة/ 46]، أي: توجههم ومضيهم.
Exdore translation — not part of the source
el-Ba's'in aslı: Bir şeyi harekete geçirmek (isâre) ve onu bir yöne yöneltmektir. "Onu gönderdim/harekete geçirdim, o da yola koyuldu (beastuhu fenbease)" denir. "Ba's", kendisine bağlandığı şeyin farklılığına göre değişir. "Beastu'l-beîra" dedim mi: Deveyi harekete geçirdim ve yürüttüm demektir. Aziz ve celil olan Allah'ın şu sözü: "Ölüleri ise Allah diriltip kaldırır" [6:36], yani onları çıkarır ve kıyamete doğru sevk eder. "Allah'ın onların hepsini dirilteceği gün" [58:6]; "İnkâr edenler asla diriltilmeyeceklerini ileri sürdüler; de ki: Hayır, Rabbime andolsun ki mutlaka diriltileceksiniz" [64:7]; "Sizin yaratılmanız da diriltilmeniz de ancak tek bir kişininki gibidir" [31:28]. Şu hâlde "ba's" iki türlüdür: - Beşerî olan: Deveyi harekete geçirmek ve bir insanı bir ihtiyaç için göndermek gibi. - İlâhî olan: Bu da iki türlüdür: - Birincisi: Ayn'ları (tekil varlıkları), cinsleri ve türleri yokluktan var etmek. Bu, Yaratıcı'ya (Bârî Teâlâ) özgüdür; hiç kimse buna güç yetirememiştir. - İkincisi: Ölüleri diriltmek. Allah, dostlarından bazılarını bununla mümtaz kılmıştır; Îsâ (salla'llâhu aleyhi ve sellem ve âlih) ve onun benzerleri gibi. Aziz ve celil olan Allah'ın şu sözü de bundandır: "İşte bu, ba's (diriliş) günüdür" [30:56], yani haşir günü. Aziz ve celil olan Allah'ın şu sözü: "Derken Allah, yerde eşinen bir karga gönderdi" [5:31], yani onu (bu iş için) hazırlayıp yöneltti. "Andolsun ki biz her ümmete bir elçi gönderdik" [16:36]; "Elçilerimizi gönderdik" [23:44] gibi. Yüce Allah'ın şu sözü: "Sonra iki gruptan hangisinin kaldıkları süreyi daha iyi hesapladığını bilelim diye onları uyandırdık" [18:12] — bu, bir yere yöneltme olmaksızın (sadece) harekete geçirmedir. "Her ümmetten bir şahit çıkaracağımız gün" [16:84]; "De ki: O, üstünüzden bir azap göndermeye kâdirdir" [6:65]. Ve [şöyle] dedi: "Ef'ale" (kalıbı) "ekfele" gibi kılma (tasyîr) için gelir %~% ve "ebkale" örneğinde olduğu gibi bir hâle dönüşme (sayrûret) için de Birinci örnek geçişli olanındır (müteaddî) %~% ikincisi ise geçişsizliği (lüzûm) uygun biçimde gösterir [Ve] aziz ve celil olan [Allah şöyle buyurdu]: "Bunun üzerine Allah onu yüz yıl ölü bıraktı, sonra da diriltti" [2:259]. Aziz ve celil olan Allah'ın şu sözü de bunun üzerinedir: "Sizi geceleyin vefat ettiren (uyutan), gündüzün ne işlediğinizi bilen, sonra gündüz sizi dirilten (uyandıran) O'dur" [6:60]. Uyku, ölüm cinsindendir; bu yüzden her ikisinde de "teveffî"yi (vefat ettirmeyi), ikisinden (kalkışta) da "ba's"i aynı şekilde kullanmıştır. Aziz ve celil olan Allah'ın şu sözü: "Fakat Allah onların (savaşa) çıkmalarını hoş görmedi" [9:46], yani yönelmelerini ve gitmelerini.
Râgıb el-İsfahânî, el-Müfredât fî Garîbi'l-Kur'ân · OpenITI (CC BY-NC-SA 4.0)