البغي: طلب تجاوز الاقتصاد فيما يتحرى، تجاوزه أم لم يتجاوزه، فتارة يعتبر في القدر الذي هو الكمية، وتارة يعتبر في الوصف الذي هو الكيفية، يقال: بغيت الشيء: إذا طلبت أكثر ما يجب، وابتغيت كذلك، قال الله عز وجل: لقد ابتغوا الفتنة من قبل [التوبة/ 48]، وقال تعالى: يبغونكم الفتنة [التوبة/ 47]. والبغي على ضربين: - أحدهما محمود، وهو تجاوز العدل إلى الإحسان، والفرض إلى التطوع. - والثاني مذموم، وهو تجاوز الحق إلى الباطل، أو تجاوزه إلى الشبه، كما قال عليه الصلاة والسلام: «الحق بين والباطل بين، وبين ذلك أمور مشتبهات، ومن رتع حول الحمى أوشك أن يقع فيه» ، ولأن البغي قد يكون محمودا ومذموما، قال تعالى: إنما السبيل على الذين يظلمون الناس ويبغون في الأرض بغير الحق [الشورى/ 42]، فخص العقوبة ببغيه بغير الحق. وأبغيتك: أعنتك على طلبه، وبغى الجرح: تجاوز الحد في فساده، وبغت المرأة بغاء: إذا فجرت، وذلك لتجاوزها إلى ما ليس لها. قال عز وجل: ولا تكرهوا فتياتكم على البغاء إن أردن تحصنا [النور/ 33]، وبغت السماء: تجاوزت في المطر حد المحتاج إليه، وبغى: تكبر، وذلك لتجاوزه منزلته إلى ما ليس له، ويستعمل ذلك في أي أمر كان. قال تعالى: يبغون في الأرض بغير الحق [الشورى/ 42]، وقال تعالى: إنما بغيكم على أنفسكم [يونس/ 23]، ثم بغي عليه لينصرنه الله [الحج/ 60]، إن قارون كان من قوم موسى فبغى عليهم [القصص/ 76]، وقال: فإن بغت إحداهما على الأخرى فقاتلوا التي تبغي [الحجرات/ 9]، فالبغي في أكثر المواضع مذموم، وقوله: غير باغ ولا عاد [البقرة/ 173]، أي: غير طالب ما ليس له طلبه ولا متجاوز لما رسم له. قال الحسن: غير متناول للذة ولا متجاوز سد الجوعة . و# قال مجاهد (رحمه الله): غير باغ على إمام ولا عاد في المعصية طريق الحق . وأما الابتغاء فقد خص بالاجتهاد في الطلب، فمتى كان الطلب لشيء محمود فالابتغاء فيه محمود نحو: ابتغاء رحمة من ربك [الإسراء/ 28]، وابتغاء وجه ربه الأعلى [الليل/ 20]، وقولهم: ينبغي مطاوع بغى. فإذا قيل: ينبغي أن يكون كذا؟ فيقال على وجهين: أحدهما ما يكون مسخرا للفعل، نحو: النار ينبغي أن تحرق الثوب، والثاني: على معنى الاستئهال، نحو: فلان ينبغي أن يعطى لكرمه، وقوله تعالى: وما علمناه الشعر وما ينبغي له [يس/ 69]، على الأول، فإن معناه لا يتسخر ولا يتسهل له، ألا ترى أن لسانه لم يكن يجري به، وقوله تعالى: وهب لي ملكا لا ينبغي لأحد من بعدي [ص/ 35].
Exdore translation — not part of the source
el-Bağy: Kişinin peşine düştüğü şeyde orta ölçüyü (iktisâdı) aşmayı istemektir; bu isteğiyle ölçüyü fiilen aşsın ya da aşmasın. Bu bazen nicelik olan miktarda söz konusu edilir, bazen de nitelik olan vasıfta. "Beğaytü'ş-şey'e" denir: Bir şeyde vâcip olandan fazlasını istediğinde. "İbteğaytü" de aynı anlamdadır. Yüce Allah şöyle buyurmuştur: "Andolsun, daha önce de fitne aramışlardı" [9:48]; yine "Size fitne arıyorlar" [9:47]. Bağy iki türlüdür: - Birincisi övülmüştür; bu, adaleti aşıp ihsana, farzı aşıp nâfileye geçmektir. - İkincisi yerilmiştir; bu, hakkı aşıp bâtıla geçmek yahut hakkı aşıp şüpheli şeylere geçmektir. Nitekim Peygamber (aleyhi's-salâtü ve's-selâm) şöyle buyurmuştur: "Hak bellidir, bâtıl bellidir; ikisi arasında ise şüpheli işler vardır. Korunun (himâ) çevresinde otlayan, onun içine düşmek üzeredir." Bağy hem övülmüş hem de yerilmiş olabildiği için Yüce Allah şöyle buyurmuştur: "Yol ancak insanlara zulmedenlere ve yeryüzünde haksız yere taşkınlık edenleredir" [42:42]; böylece cezayı, kişinin haksız yere yaptığı bağye tahsis etmiştir. "Ebğaytüke": Onu aramanda sana yardım ettim. "Beğa'l-cerhu": Yara, bozulmasında sınırı aştı. "Beğati'l-mer'etü biğâen": Kadın zina etti; bu, kadının kendisine ait olmayan şeye geçmesi (haddi aşması) sebebiyledir. Yüce Allah şöyle buyurmuştur: "İffetli kalmak isterlerse, câriyelerinizi fuhşa zorlamayın" [24:33]. "Beğati's-semâ": Gök, yağmurda ihtiyaç duyulan sınırı aştı. "Beğâ": Büyüklendi; bu da kendi konumunu aşıp kendisine ait olmayana geçmesi sebebiyledir. Bu kelime her türlü iş hakkında kullanılır. Yüce Allah şöyle buyurmuştur: "Yeryüzünde haksız yere taşkınlık ediyorlar" [42:42]; yine "Taşkınlığınız ancak kendi aleyhinizedir" [10:23]; "Sonra kendisine haksızlık edilirse, Allah ona mutlaka yardım eder" [22:60]; "Kârûn, Mûsâ'nın kavmindendi de onlara karşı taşkınlık etti" [28:76]; ve "Biri diğerine karşı taşkınlık ederse, taşkınlık edenle savaşın" [49:9]. Böylece bağy, yerlerin çoğunda yerilmiştir. "Ne taşkınlık ederek ne de haddi aşarak" [2:173] âyeti ise şu anlamdadır: Kendisine istemesi helâl olmayan şeyi istemeyen ve kendisi için çizilen sınırı aşmayan. Hasan (el-Basrî) şöyle demiştir: Lezzet için el uzatmayan ve açlığını giderme sınırını aşmayan. Mücâhid (rahmetullâhi aleyh) ise şöyle demiştir: İmama karşı taşkınlık etmeyen ve mâsiyette hak yolunu aşmayan. İbtiğâ'ya gelince, o, istemede gösterilen ciddi çabaya tahsis edilmiştir. İstenen şey övülmüş bir şey olduğunda, onun hakkındaki ibtiğâ da övülmüştür: "Rabbinden bir rahmet arayarak" [17:28]; "En yüce Rabbinin rızasını arayarak" [92:20] gibi. "Yenbeğî" sözleri ise "beğâ" fiilinin mutâvaatıdır (edilgen-dönüşlü karşılığıdır). "Şöyle olması yenbeğî (gerekir/yaraşır)" dendiğinde bu iki şekilde açıklanır: Birincisi, fiile boyun eğdirilmiş olması anlamındadır; "Ateşin elbiseyi yakması yenbeğî (ateşin işi budur)" gibi. İkincisi, lâyık olma anlamındadır; "Filana cömertliği sebebiyle verilmesi yenbeğî (yaraşır)" gibi. Yüce Allah'ın "Biz ona şiiri öğretmedik, bu ona yaraşmaz da (mâ yenbeğî lehû)" [36:69] sözü birinci anlama göredir; çünkü mânası, şiirin ona boyun eğmediği ve kolaylaşmadığıdır. Görmüyor musun ki dili onunla akıp gitmiyordu. Yüce Allah'ın "Bana, benden sonra hiç kimseye yaraşmayacak bir mülk bağışla" [38:35] sözü de böyledir.
Râgıb el-İsfahânî, el-Müfredât fî Garîbi'l-Kur'ân · OpenITI (CC BY-NC-SA 4.0)