أخ الأصل أخو، وهو: المشارك آخر في الولادة من الطرفين، أو من أحدهما أو من الرضاع. ويستعار في كل مشارك لغيره في القبيلة، أو في الدين، أو في صنعة، أو في معاملة أو في مودة، وفي غير ذلك من المناسبات. قوله تعالى: لا تكونوا كالذين كفروا وقالوا لإخوانهم [آل عمران/ 156]، أي: لمشاركيهم في الكفر، وقال تعالى: إنما المؤمنون إخوة [الحجرات/ 10]، أيحب أحدكم أن يأكل لحم أخيه ميتا [الحجرات/ 12]، وقوله: فإن كان له إخوة [النساء/ 11]، أي: إخوان وأخوات، وقوله تعالى: إخوانا على سرر متقابلين [الحجر/ 47]، تنبيه على انتفاء المخالفة من بينهم. والأخت: تأنيث الأخ، وجعل التاء فيه كالعوض من المحذوف منه، وقوله تعالى: يا أخت هارون [مريم/ 28]، يعني: أخته في الصلاح لا في النسبة، وذلك كقولهم: يا أخا تميم. وقوله تعالى: أخا عاد [الأحقاف/ 21]، سماه أخا تنبيها على إشفاقه عليهم شفقة الأخ على أخيه، وعلى هذا قوله تعالى: وإلى ثمود أخاهم [الأعراف/ 73] وإلى عاد أخاهم [الأعراف/ 65]، وإلى مدين أخاهم [الأعراف/ 85]، وقوله: وما نريهم من آية إلا هي أكبر من أختها [الزخرف/ 48]، أي: من الآية التي تقدمتها، وسماها أختا لها لاشتراكهما في الصحة والإبانة والصدق، وقوله تعالى: كلما دخلت أمة لعنت أختها [الأعراف/ 38]، فإشارة إلى أوليائهم المذكورين في نحو قوله تعالى: أولياؤهم الطاغوت [البقرة/ 257]، وتأخيت أي: تحريت تحري الأخ للأخ، واعتبر من الإخوة معنى الملازمة فقيل: أخية الدابة .
Exdore translation — not part of the source
"Ah" kelimesinin aslı "ahv"dur. Anlamı: Doğumda her iki taraftan (anne-baba) ya da bir taraftan yahut süt yoluyla bir başkasına ortak olan kimsedir. Bu kelime, kabîlede, dinde, sanatta, muâmelede, sevgide ve bunlar dışındaki uygun ilişkilerde başkasına ortak olan herkes için istiâre yoluyla kullanılır. Yüce Allah'ın "Kâfir olup da kardeşleri hakkında şöyle diyenler gibi olmayın" [3:156] sözü, yani küfürde kendilerine ortak olanlar hakkında demektir. Yüce Allah yine şöyle buyurmuştur: "Müminler ancak kardeştirler" [49:10]; "Sizden biriniz ölü kardeşinin etini yemekten hoşlanır mı?" [49:12]. "Eğer onun kardeşleri (ihve) varsa" [4:11] sözü, erkek kardeşler ve kız kardeşler anlamındadır. Yüce Allah'ın "Kardeşler olarak, karşılıklı tahtlar üzerinde" [15:47] sözü ise aralarında hiçbir anlaşmazlığın bulunmayacağına dikkat çekmektedir. "el-Uht": "Ah"ın müennesidir; oradaki tâ, hazfedilen harfin karşılığı (ivaz) gibi kılınmıştır. Yüce Allah'ın "Ey Hârûn'un kız kardeşi" [19:28] sözü, nesep bakımından değil, sâlihlik bakımından onun kız kardeşi olmasını kasteder. Bu, "Ey Temîm'in kardeşi" demeleri gibidir. Yüce Allah'ın "Âd'ın kardeşini" [46:21] sözünde ise onu "kardeş" diye adlandırması, kardeşin kardeşine olan şefkati gibi onlara şefkat duyduğuna dikkat çekmek içindir. Yüce Allah'ın "Semûd'a da kardeşleri" [7:73]; "Âd'a da kardeşleri" [7:65]; "Medyen'e de kardeşleri" [7:85] sözleri de böyledir. "Onlara gösterdiğimiz her âyet, mutlaka kız kardeşinden daha büyüktü" [43:48] sözü ise kendisinden önce gelen âyet demektir; onu "kız kardeş" diye adlandırması, sıhhatte, açıklıkta ve doğrulukta ortak olmaları sebebiyledir. Yüce Allah'ın "Her ümmet girdikçe kız kardeşine lânet eder" [7:38] sözü ise, "Onların dostları tâğûttur" [2:257] gibi âyetlerde zikredilen dostlarına (velîlerine) bir işarettir. "Teahhaytü": Kardeşin kardeşi için gösterdiği özenle araştırdım, gözettim demektir. Kardeşlikten "ayrılmama (mülâzeme)" anlamı dikkate alınarak da "ahiyyetü'd-dâbbe" (hayvanın bağlandığı ip/halka) denmiştir.
Râgıb el-İsfahânî, el-Müfredât fî Garîbi'l-Kur'ân · OpenITI (CC BY-NC-SA 4.0)