الإتيان: مجيء بسهولة، ومنه قيل للسيل المار على وجهه: أتي وأتاوي ، وبه شبه الغريب فقيل: أتاوي . والإتيان يقال للمجيء بالذات وبالأمر وبالتدبير، ويقال في الخير وفي الشر وفي الأعيان والأعراض، نحو قوله تعالى: إن أتاكم عذاب الله أو أتتكم الساعة [الأنعام/ 40]، وقوله تعالى: أتى أمر الله [النحل/ 1]، وقوله: فأتى الله بنيانهم من القواعد [النحل/ 26]، أي: بالأمر والتدبير، نحو: وجاء ربك [الفجر/ 22]، وعلى هذا النحو قول الشاعر: 5- أتيت المروءة من بابها فلنأتينهم بجنود لا قبل لهم بها [النمل/ 37]، وقوله: لا يأتون الصلاة إلا وهم كسالى [التوبة/ 54]، أي: لا يتعاطون، وقوله: يأتين الفاحشة [النساء/ 15]، وفي وكأس شربت على لذة %~% وأخرى تداويت منها بها لكي يعلم الناس أني امرؤ %~% أتيت المروءة من بابها قراءة عبد الله: (تأتي الفاحشة) فاستعمال الإتيان منها كاستعمال المجيء في قوله: لقد جئت شيئا فريا [مريم/ 27]. يقال: أتيته وأتوته ، ويقال للسقاء إذا مخض وجاء زبده: قد جاء أتوه، وتحقيقه: جاء ما من شأنه أن يأتي منه، فهو مصدر في معنى الفاعل. وهذه أرض كثيرة الإتاء أي: الريع، وقوله تعالى: مأتيا [مريم/ 61] مفعول من أتيته. قال بعضهم : معناه: آتيا، فجعل المفعول فاعلا، وليس كذلك بل يقال: أتيت الأمر وأتاني الأمر، ويقال: أتيته بكذا وآتيته كذا. قال تعالى: وأتوا به متشابها [البقرة/ 25]، وقال: فلنأتينهم بجنود لا قبل لهم بها [النمل/ 37]، وقال: وآتيناهم ملكا عظيما [النساء/ 54]. [وكل موضع ذكر في وصف الكتاب «آتينا» فهو أبلغ من كل موضع ذكر فيه «أوتوا»، لأن «أوتوا» قد يقال إذا أوتي من لم يكن منه قبول، وآتيناهم يقال فيمن كان منه قبول] . وقوله تعالى: آتوني زبر الحديد [الكهف/ 96] وقرأه حمزة موصولة . أي: جيئوني. والإيتاء: الإعطاء، [وخص دفع الصدقة في القرآن بالإيتاء] نحو: وأقاموا الصلاة وآتوا الزكاة [البقرة/ 277]، وإقام الصلاة وإيتاء الزكاة [الأنبياء/ 73]، وولا يحل لكم أن تأخذوا مما آتيتموهن شيئا [البقرة/ 229]، وولم يؤت سعة من المال [البقرة/ 247].
Exdore translation — not part of the source
"el-İtyân": kolaylıkla gelmektir. Bundan dolayı, kendi yolunca akıp giden sel için "etiyy" ve "etâvî" denir; buna benzetilerek garip (yabancı) kimseye de "etâvî" denilmiştir. "el-İtyân"; bizzat gelmek, emirle gelmek ve tedbirle gelmek için kullanılır; ayrıca hayır hakkında da şer hakkında da, somut varlıklar (a'yân) hakkında da arazlar (a'râz) hakkında da kullanılır. Allah'ın şu sözleri gibi: "Eğer size Allah'ın azabı gelse veya kıyamet size gelse" [6:40]; "Allah'ın emri geldi" [16:1]; "Allah onların binalarını temellerinden (yıkmaya) geldi" [16:26] — yani emir ve tedbirle; tıpkı "Rabbin geldi" [89:22] (âyetinde olduğu) gibi. Bu türden olmak üzere şairin şu sözü de vardır: "Mürüvvete (erdeme) kapısından geldim." "Onlara, karşı koyamayacakları ordularla geleceğiz" [27:37]; "Namaza ancak üşenerek gelirler" [9:54], yani onu yerine getirmezler; "O çirkin işi işlerler" [4:15]. Şu beyitte olduğu gibi: "Nice kadeh içtim lezzet için %~% bir başkasıyla da ondan (kalan sıkıntıdan) yine onunla tedavi oldum; ki insanlar bilsin ki ben %~% mürüvvete (erdeme) kapısından gelen bir kişiyim." Abdullah'ın kıraatinde (bu âyet) "te'ti'l-fâhişe" (şeklindedir). Burada "ityân"ın bu şekilde kullanılması, Allah'ın "Andolsun sen görülmemiş bir şey yaptın" [19:27] sözündeki "mecî" (gelmek) fiilinin kullanılması gibidir. Denir ki: "eteytühü" ve "etevtühü" (ona geldim). Tuluk çalkalanıp tereyağı (zübdü) çıktığında da: "kad câe etvuhü" (onun etv'i geldi) denir. Bunun tam anlamı: kendisinden gelmesi beklenen şey geldi; dolayısıyla o (etv), fâil anlamında bir mastardır. Denir ki: "Bu, itâsı bol bir arazidir"; yani verimi. Allah'ın "me'tiyyâ" [19:61] sözü, "eteytühü"den (türeyen) bir mef'ûldür (edilgen ism-i mef'ûl). Kimileri, "onun anlamı 'âtiyâ' (gelici) demektir; böylece mef'ûlü fâil yerine koymuştur" demiştir. Oysa böyle değildir; bilakis denir ki: "eteytü'l-emr" (işe geldim) ve "etânî'l-emr" (iş bana geldi). Denir ki: "eteytühü bi-kezâ" (ona şunu getirdim) ve "âteytühü kezâ" (ona şunu verdim). Allah şöyle buyurmuştur: "O (rızık) kendilerine, birbirine benzer olarak getirildi" [2:25]; "Onlara, karşı koyamayacakları ordularla geleceğiz" [27:37]; "Onlara büyük bir mülk verdik" [4:54]. [Kitab'ın (vahyin) nitelenmesinde "âteynâ" (biz verdik) geçen her yer, "ûtû" (kendilerine verildi) geçen her yerden daha beliğdir; çünkü "ûtû", kendisinde kabul bulunmayan kimseye verildiğinde de söylenebilir; "âteynâhüm" ise kendisinde kabul bulunan kimse hakkında söylenir.] Allah'ın "Bana demir kütlelerini getirin" [18:96] sözünü Hamza vasıl (hemzesiyle, "i'tûnî" şeklinde) okumuştur; yani "bana getirin" (demektir). "el-Îtâ": vermektir; [Kur'an'da sadaka vermek özellikle "îtâ" ile ifade edilmiştir]. Allah'ın şu sözleri gibi: "Namazı kıldılar ve zekâtı verdiler" [2:277]; "namazı kılmayı ve zekâtı vermeyi" [21:73]; "Onlara verdiklerinizden bir şey (geri) almanız size helal olmaz" [2:229]; "Ona maldan bir genişlik verilmemiştir" [2:247].
Râgıb el-İsfahânî, el-Müfredât fî Garîbi'l-Kur'ân · OpenITI (CC BY-NC-SA 4.0)