الصاحب: الملازم إنسانا كان أو حيوانا، أو مكانا، أو زمانا. ولا فرق بين أن تكون مصاحبته بالبدن- وهو الأصل والأكثر-، أو بالعناية والهمة، وعلى هذا قال: 279- لئن غبت عن عزيني لما غبت عن قلبي ولا يقال في العرف إلا لمن كثرت ملازمته، ويقال للمالك للشيء: هو صاحبه، وكذلك لمن أما والذي لو شاء لم يخلق النوى يملك التصرف فيه. قال تعالى: إذ يقول لصاحبه لا تحزن [التوبة/ 40]، قال له صاحبه وهو يحاوره [الكهف/ 34]، أم حسبت أن أصحاب الكهف والرقيم [الكهف/ 9]، وأصحاب مدين [الحج/ 44]، أصحاب الجنة هم فيها خالدون [البقرة/ 82]، أصحاب النار هم فيها خالدون [البقرة/ 217]، من أصحاب السعير [فاطر/ 6]، وأما قوله: وما جعلنا أصحاب النار إلا ملائكة [المدثر/ 31] أي: الموكلين بها لا المعذبين بها كما تقدم. وقد يضاف الصاحب إلى مسوسه نحو: صاحب الجيش، وإلى سائسه نحو: صاحب الأمير. والمصاحبة والاصطحاب أبلغ من الاجتماع، لأجل أن المصاحبة تقتضي طول لبثه، فكل اصطحاب اجتماع، وليس كل اجتماع اصطحابا، وقوله: ولا تكن كصاحب الحوت [القلم/ 48]، وقوله: ثم تتفكروا ما بصاحبكم من جنة [سبأ/ 46]، وقد سمي النبي (عليه السلام) صاحبهم تنبيها أنكم صحبتموه، وجربتموه وعرفتموه ظاهره وباطنه، ولم تجدوا به خبلا وجنة، وكذلك قوله: وما صاحبكم بمجنون [التكوير/ 22]. والإصحاب للشيء: الانقياد له. وأصله أن يصير له صاحبا، ويقال: أصحب فلان: إذا كبر ابنه فصار صاحبه، وأصحب فلان فلانا: جعل صاحبا له. قال: ولا هم منا يصحبون [الأنبياء/ 43]، أي: لا يكون لهم من جهتنا ما يصحبهم من سكينة وروح وترفيق، ونحو ذلك مما يصحبه أولياءه، وأديم مصحب: أصحب الشعر الذي عليه ولم يجز عنه.
Exdore translation — not part of the source
es-Sâhib: Ayrılmadan birlikte olan (mülâzım) demektir; bu ister insan, ister hayvan, ister mekân, ister zaman olsun. Beraberliğin bedenle olması -ki asıl olan ve çoğunlukla görülen budur- ile ilgi ve gayretle olması arasında fark yoktur. Bu anlamda şair şöyle demiştir: 279- Sen [belirsiz: "azînî" kelimesi net değil] uzak kaldıysan da, kalbimden hiç uzak kalmadın Örfte bu kelime ancak beraberliği çok olan kimse için kullanılır. Bir şeyin mâliki olan kimse için "o, onun sâhibidir" denir; aynı şekilde Hayır! Dileseydi çekirdeği yaratmayacak olana andolsun ki onda tasarruf yetkisine sahip olan kimse için de böyle denir. Yüce Allah şöyle buyurmuştur: "Hani arkadaşına 'Üzülme' diyordu" [9:40]; "Arkadaşı ona, konuşarak dedi ki" [18:34]; "Yoksa sen Ashâb-ı Kehf ve Rakîm'i mi sandın" [18:9]; "Medyen ashâbı" [22:44]; "Cennet ashâbı, onlar orada ebedî kalıcıdırlar" [2:82]; "Ateş ashâbı, onlar orada ebedî kalıcıdırlar" [2:217]; "Alevli ateş ashâbından" [35:6]. "Biz cehennemin ashâbını (bekçilerini) ancak meleklerden kıldık" [74:31] âyetine gelince, bunun anlamı -daha önce geçtiği gibi- oraya görevlendirilmiş olanlardır; orada azap görenler değil. Sâhib kelimesi bazen yönettiği kimseye izâfe edilir: "sâhibü'l-ceyş (ordunun sâhibi/kumandanı)" gibi; bazen de kendisini yönetene izâfe edilir: "sâhibü'l-emîr (emîrin adamı)" gibi. Musâhabe ve istishâb, ictimâ'dan (bir araya gelmekten) daha güçlü bir anlam taşır; çünkü musâhabe, birlikteliğin uzun sürmesini gerektirir. Buna göre her istishâb bir ictimâ'dır, fakat her ictimâ istishâb değildir. Yüce Allah'ın "Balık sâhibi gibi olma" [68:48] sözü ile "Sonra düşünesiniz ki arkadaşınızda hiçbir delilik yoktur" [34:46] sözü de böyledir. Peygamber (aleyhisselâm) "onların sâhibi (arkadaşları)" diye adlandırılmıştır; bu, "siz onunla arkadaşlık ettiniz, onu denediniz, onun içini de dışını da tanıdınız ve onda hiçbir bozukluk ve delilik bulmadınız" anlamına dikkat çekmek içindir. "Arkadaşınız mecnun değildir" [81:22] âyeti de böyledir. Bir şeye "ishâb": ona boyun eğmektir. Aslı, ona sâhib (arkadaş) hâline gelmesidir. "Ashabe fülânün" denir: Oğlu büyüyüp de kendisinin arkadaşı olduğunda böyle denir. "Ashabe fülânün fülânen": Onu kendisine arkadaş yaptı. Yüce Allah şöyle buyurmuştur: "Onlar bizden yana yardım/eşlik de görmezler" [21:43]; yani onlara bizim tarafımızdan, kendilerine eşlik edecek bir sekînet, rahatlık, esirgeme ve benzeri şeyler -ki bunlar O'nun dostlarına eşlik ettirdiği şeylerdir- verilmez. "Edîmün mushab": Üzerindeki kıl bırakılmış, kazınıp giderilmemiş deri demektir.
Râgıb el-İsfahânî, el-Müfredât fî Garîbi'l-Kur'ân · OpenITI (CC BY-NC-SA 4.0)