الشيء قيل: هو الذي يصح أن يعلم ويخبر عنه، وعند كثير من المتكلمين هو اسم مشترك المعنى إذ استعمل في الله وفي غيره، ويقع على الموجود والمعدوم. وعند بعضهم: الشيء عبارة عن الموجود ، وأصله: مصدر شاء، وإذا وصف به تعالى فمعناه: شاء، وإذا وصف به غيره فمعناه المشيء، وعلى الثاني قوله تعالى: قل الله خالق كل شيء [الرعد/ 16]، فهذا على العموم بلا مثنوية إذ كان الشيء هاهنا مصدرا في معنى المفعول. وقوله: قل أي شيء أكبر شهادة [الأنعام/ 19]، فهو بمعنى الفاعل كقوله: فتبارك الله أحسن الخالقين [المؤمنون/ 14]. والمشيئة عند أكثر المتكلمين كالإرادة سواء، وعند بعضهم: المشيئة في الأصل: إيجاد الشيء وإصابته، وإن كان قد يستعمل في التعارف موضع الإرادة، فالمشيئة من الله تعالى هي الإيجاد، ومن الناس هي الإصابة، قال: والمشيئة من الله تقتضي وجود الشيء، ولذلك قيل: (ما شاء الله كان وما لم يشأ لم يكن) ، والإرادة منه لا تقتضي وجود المراد لا محالة، ألا ترى أنه قال: يريد الله بكم اليسر ولا يريد بكم العسر [البقرة/ 185]، وما الله يريد ظلما للعباد [غافر/ 31]، ومعلوم أنه قد يحصل العسر والتظالم فيما بين الناس، قالوا: ومن الفرق بينهما أن إرادة وعندنا الشيء هو الموجود %~% وثابت في الخارج الموجود ما شئت كان وإن لم أشأ %~% وما شئت إن لم تشأ لم يكن الإنسان قد تحصل من غير أن تتقدمها إرادة الله، فإن الإنسان قد يريد أن لا يموت، ويأبى الله ذلك، ومشيئته لا تكون إلا بعد مشيئته لقوله: وما تشاؤن إلا أن يشاء الله [الإنسان/ 30]، روي أنه لما نزل قوله: لمن شاء منكم أن يستقيم [التكوير/ 28]، قال الكفار: الأمر إلينا إن شئنا استقمنا، وإن شئنا لم نستقم، فأنزل الله تعالى وما تشاؤن إلا أن يشاء الله ، وقال بعضهم: لو لا أن الأمور كلها موقوفة على مشيئة الله تعالى، وأن أفعالنا معلقة بها وموقوفة عليها لما أجمع الناس على تعليق الاستثناء به في جميع أفعالنا نحو: ستجدني إن شاء الله من الصابرين [الصافات/ 102]، ستجدني إن شاء الله صابرا [الكهف/ 69]، يأتيكم به الله إن شاء [هود/ 33]، ادخلوا مصر إن شاء الله [يوسف/ 69]، قل لا أملك لنفسي نفعا ولا ضرا إلا ما شاء الله [الأعراف/ 188]، وما يكون لنا أن نعود فيها إلا أن يشاء الله ربنا [الأعراف/ 89]، ولا تقولن لشيء إني فاعل ذلك غدا إلا أن يشاء الله [الكهف/ 24]. ## ||| شيه شية: أصلها وشية ، وذلك من باب الواو. تم كتاب الشين
Exdore translation — not part of the source
eş-Şey' (شيء): Şu görüş ileri sürülmüştür: O, bilinmesi ve kendisinden haber verilmesi doğru olan şeydir. Kelâmcıların çoğuna göre ise o, hem Allah hakkında hem de başkası hakkında kullanıldığından anlamı ortak (müşterek) bir isimdir; hem var olana (mevcûd) hem de yok olana (ma'dûm) söylenir. Bazılarına göre ise şey, yalnızca var olanı ifade eder. Aslı, şâe (diledi) fiilinin masdarıdır. Yüce Allah bununla nitelendiğinde anlamı "dileyen"dir; O'ndan başkası bununla nitelendiğinde ise anlamı "dilenen (meşî')"dir. İkinci anlama göre Yüce Allah'ın şu sözüdür: "De ki: Allah her şeyin yaratıcısıdır" [13:16]. Bu, hiçbir ayrık tutma (istisna) olmaksızın umumîdir; çünkü buradaki "şey", mef'ûl (edilgen) anlamında bir masdardır. Yine O'nun şu sözü: "De ki: Şahitlik bakımından hangi şey daha büyüktür?" [6:19] — burada ise fâil (etken) anlamındadır; tıpkı O'nun "Yaratanların en güzeli olan Allah ne yücedir!" [23:14] sözü gibi. Meşîet, kelâmcıların çoğuna göre tamamen irade ile aynıdır. Bazılarına göre ise meşîet aslında bir şeyi var etmek ve ona isabet etmektir; her ne kadar yaygın kullanımda irade yerine kullanılsa da. Buna göre Yüce Allah'tan gelen meşîet îcâddır (var etmektir), insanlardan gelen meşîet ise isabet etmektir. Demiştir ki: Allah'tan gelen meşîet şeyin varlığını gerektirir; bunun için de "Allah neyi dilerse o olur, dilemediği ise olmaz" denmiştir. O'ndan gelen irade ise, irade edilenin kaçınılmaz olarak var olmasını gerektirmez. Görmez misin ki O şöyle buyurmuştur: "Allah sizin için kolaylık diler, zorluk dilemez" [2:185] ve "Allah kullara zulmetmek istemez" [40:31]. Oysa insanlar arasında zorluğun ve karşılıklı zulmün meydana geldiği bilinen bir şeydir. Dediler ki: İkisi arasındaki farklardan biri de şudur: İrade — Bize göre şey, var olandır %~% Ve dışta sabit olan mevcuttur Sen neyi dilersen olur, ben dilemesem de %~% Ben neyi dilersem, sen dilemedikçe olmaz — insanın iradesi, kendisinden önce Allah'ın iradesi gelmeksizin de gerçekleşebilir; nitekim insan ölmemeyi isteyebilir, Allah ise bunu kabul etmez. İnsanın meşîeti ise ancak O'nun meşîetinden sonra olur; çünkü O şöyle buyurmuştur: "Allah dilemedikçe siz dileyemezsiniz" [76:30]. Rivayet edilir ki, O'nun "Sizden doğru yolda gitmek isteyenler için" [81:28] sözü indiğinde kâfirler: "İş bize kalmıştır; dilersek doğru oluruz, dilersek olmayız" dediler. Bunun üzerine Yüce Allah "Allah dilemedikçe siz dileyemezsiniz" ayetini indirdi. Bazıları da şöyle demiştir: Eğer işlerin tümü Yüce Allah'ın meşîetine bağlı olmasaydı ve fiillerimiz ona iliştirilmiş, ona bağlanmış olmasaydı, insanlar bütün fiillerimizde istisnayı ona bağlamakta ittifak etmezlerdi; şu ifadelerde olduğu gibi: "İnşallah beni sabredenlerden bulacaksın" [37:102], "İnşallah beni sabırlı bulacaksın" [18:69], "Dilerse Allah onu size getirir" [11:33], "İnşallah Mısır'a girin" [12:69], "De ki: Allah'ın dilediği dışında ben kendime ne bir fayda ne de bir zarar verebilirim" [7:188], "Rabbimiz Allah dilemedikçe ona dönmemiz bize yakışmaz" [7:89], "Hiçbir şey için 'Bunu yarın yapacağım' deme — 'Allah dilerse' demedikçe" [18:24]. ## ||| شيه Şiye (شية): Aslı vişye'dir (وشية); bu da vâv babındandır. Şîn kitabı tamamlandı.
Râgıb el-İsfahânî, el-Müfredât fî Garîbi'l-Kur'ân · OpenITI (CC BY-NC-SA 4.0)