الهداية دلالة بلطف، ومنه: الهدية، وهوادي الوحش. أي: متقدماتها الهادية لغيرها، وخص ما كان دلالة بهديت، وما كان إعطاء بأهديت. نحو: أهديت الهدية، وهديت إلى البيت. إن قيل: كيف جعلت الهداية دلالة بلطف وقد قال الله تعالى: فاهدوهم إلى صراط الجحيم [الصافات/ 23]، ويهديه إلى عذاب السعير [الحج/ 4]. قيل: ذلك استعمل فيه استعمال اللفظ على التهكم مبالغة في المعنى كقوله: فبشرهم بعذاب أليم [آل عمران/ 21] وقول الشاعر: 457- تحية بينهم ضرب وجيع وهداية الله تعالى للإنسان على أربعة أوجه: الأول: الهداية التي عم بجنسها كل مكلف من العقل، والفطنة، والمعارف الضرورية التي أعم منها كل شيء بقدر فيه حسب احتماله كما قال: ربنا الذي أعطى كل شيء خلقه ثم هدى [طه/ 50]. الثاني: الهداية التي جعل للناس بدعائه إياهم على ألسنة الأنبياء، وإنزال القرآن ونحو ذلك، وهو المقصود بقوله تعالى: وجعلنا منهم أئمة يهدون بأمرنا [الأنبياء/ 73]. الثالث: التوفيق الذي يختص به من اهتدى، وهو المعني بقوله تعالى: والذين اهتدوا زادهم هدى [محمد/ 17]، وقوله: ومن يؤمن بالله يهد قلبه [التغابن/ 11]، وقوله: إن الذين آمنوا وعملوا الصالحات يهديهم ربهم بإيمانهم [يونس/ 9]، وقوله: والذين جاهدوا فينا لنهدينهم سبلنا [العنكبوت/ 69]، ويزيد الله الذين اهتدوا هدى [مريم/ 76]، فهدى الله الذين آمنوا [البقرة/ 213]، والله يهدي من يشاء إلى صراط مستقيم ما بال دفك بالفراش مذيلا %~% أقذى بعينك أم أردت رحيلا [وخيل قد دلفت لها بخيل] [البقرة/ 213]. الرابع: الهداية في الآخرة إلى الجنة المعني بقوله: سيهديهم ويصلح بالهم [محمد/ 5]، ونزعنا ما في صدورهم من غل [الأعراف/ 43] إلى قوله: الحمد لله الذي هدانا لهذا . وهذه الهدايات الأربع مترتبة، فإن من لم تحصل له الأولى لا تحصل له الثانية بل لا يصح تكليفه، ومن لم تحصل له الثانية لا تحصل له الثالثة والرابعة، ومن حصل له الرابع فقد حصل له الثلاث التي قبلها، ومن حصل له الثالث فقد حصل له اللذان قبله . ثم ينعكس، فقد تحصل الأولى ولا يحصل له الثاني ولا يحصل الثالث، والإنسان لا يقدر أن يهدي أحدا إلا بالدعاء وتعريف الطرق دون سائر أنواع الهدايات، وإلى الأول أشار بقوله: وإنك لتهدي إلى صراط مستقيم [الشورى/ 52]، يهدون بأمرنا [السجدة/ 24]، ولكل قوم هاد [الرعد/ 7] أي: داع، وإلى سائر الهدايات أشار بقوله تعالى: إنك لا تهدي من أحببت [القصص/ 56] وكل هداية ذكر الله عز وجل أنه منع الظالمين والكافرين فهي الهداية الثالثة، وهي التوفيق الذي يختص به المهتدون، والرابعة التي هي الثواب في الآخرة، وإدخال الجنة. نحو قوله عز وجل: كيف يهدي الله قوما إلى قوله: والله لا يهدي القوم الظالمين [آل عمران/ 86] وكقوله: ذلك بأنهم استحبوا الحياة الدنيا على الآخرة وأن الله لا يهدي القوم الكافرين [النحل/ 107] وكل هداية نفاها الله عن النبي (صلى الله عليه وسلم آله) وعن البشر، وذكر أنهم غير قادرين عليها فهي ما عدا المختص من الدعاء وتعريف الطريق، وذلك كإعطاء العقل، والتوفيق، وإدخال الجنة، كقوله عز ذكره: ليس عليك هداهم ولكن الله يهدي من يشاء [البقرة/ 272]، ولو شاء الله لجمعهم على الهدى [الأنعام/ 35]، وما أنت بهاد العمي عن ضلالتهم [النمل/ 81]، إن تحرص على هداهم فإن الله لا يهدي من يضل [النحل/ 37]، ومن يضلل الله فما له من هاد [الزمر/ 36]، ومن يهد الله فما له من مضل [الزمر/ 37]، إنك لا تهدي من أحببت ولكن الله يهدي من يشاء [القصص/ 56] وإلى هذا المعنى أشار بقوله تعالى: أفأنت تكره الناس حتى يكونوا مؤمنين [يونس/ 99]، وقوله: من يهد الله فهو المهتد [الإسراء/ 97]، أي: طالب الهدى ومتحريه هو الذي يوفقه ويهديه إلى طريق الجنة لا من ضاده، فيتحرى طريق الضلال والكفر كقوله: والله لا يهدي القوم الكافرين [التوبة/ 37]، وفي أخرى الظالمين [التوبة/ 109]، وقوله: إن الله لا يهدي من هو كاذب كفار [الزمر/ 3] الكاذب الكفار: هو الذي لا يقبل هدايته، فإن ذلك راجع إلى هذا وإن لم يكن لفظه موضوعا لذلك، ومن لم يقبل هدايته لم يهده، كقولك: من لم يقبل هديتي لم أهد له، ومن لم يقبل عطيتي لم أعطه، ومن رغب عني لم أرغب فيه، وعلى هذا النحو: والله لا يهدي القوم الظالمين [التوبة/ 109] وفي أخرى: الفاسقين [التوبة/ 80] وقوله: أفمن يهدي إلى الحق أحق أن يتبع أمن لا يهدي إلا أن يهدى [يونس/ 35]، وقد قرئ: يهدي إلا أن يهدى أي: لا يهدي غيره ولكن يهدى. أي: لا يعلم شيئا ولا يعرف أي لا هداية له، ولو هدي أيضا لم يهتد، لأنها موات من حجارة ونحوها، وظاهر اللفظ أنه إذا هدي اهتدى لإخراج الكلام أنها أمثالكم كما قال تعالى: إن الذين تدعون من دون الله عباد أمثالكم [الأعراف/ 194] وإنما هي أموات، وقال في موضع آخر: ويعبدون من دون الله ما لا يملك لهم رزقا من السماوات والأرض شيئا ولا يستطيعون [النحل/ 73]، وقوله عز وجل: إنا هديناه السبيل [الإنسان/ 3]، وهديناه النجدين [البلد/ 10]، وهديناهما الصراط المستقيم [الصافات/ 118] فذلك إشارة إلى ما عرف من طريق الخير والشر ، وطريق الثواب والعقاب بالعقل والشرع وكذا قوله: فريقا هدى وفريقا حق عليهم الضلالة [الأعراف/ 30]، إنك لا تهدي من أحببت ولكن الله يهدي من يشاء [القصص/ 56]، ومن يؤمن بالله يهد قلبه [التغابن/ 11] فهو إشارة إلى التوفيق الملقى في الروع فيما يتحراه الإنسان وإياه عنى بقوله عز وجل: والذين اهتدوا زادهم هدى [محمد/ 17] وعدي الهداية في مواضع بنفسه، وفي مواضع باللام، وفي مواضع بإلى، قال تعالى: ومن يعتصم بالله فقد هدي إلى صراط مستقيم [آل عمران/ 101]، واجتبيناهم وهديناهم إلى صراط مستقيم [الأنعام/ 87] وقال: أفمن يهدي إلى الحق أحق أن يتبع [يونس/ 35] وقال: هل لك إلى أن تزكى وأهديك إلى ربك فتخشى [النازعات/ 18- 19]. وما عدي بنفسه نحو: ولهديناهم صراطا مستقيما [النساء/ 68]، وهديناهما الصراط المستقيم [الصافات/ 118]، اهدنا الصراط المستقيم [الفاتحة/ 6]، أتريدون أن تهدوا من أضل الله [النساء/ 88]، ولا ليهديهم طريقا [النساء/ 168]، أفأنت تهدي العمي [يونس/ 43]، ويهديهم إليه صراطا مستقيما [النساء/ 175]. ولما كانت الهداية والتعليم يقتضي شيئين: تعريفا من المعرف، وتعرفا من المعرف، وبهما تم الهداية والتعليم فإنه متى حصل البذل من الهادي والمعلم ولم يحصل القبول صح أن يقال: لم يهد ولم يعلم اعتبارا بعدم القبول، وصح أن يقال: هدى وعلم اعتبارا ببذله، فإذا كان كذلك صح أن يقال: إن الله تعالى لم يهد الكافرين والفاسقين من حيث إنه لم يحصل القبول الذي هو تمام الهداية والتعليم، وصح أن يقال: هداهم وعلمهم من حيث إنه حصل البذل الذي هو مبدأ الهداية. فعلى الاعتبار بالأول يصح أن يحمل قوله تعالى: والله لا يهدي القوم الظالمين [التوبة/ 109]، والكافرين [التوبة/ 37] وعلى الثاني قوله عز وجل: وأما ثمود فهديناهم فاستحبوا العمى على الهدى [فصلت/ 17] والأولى حيث لم يحصل القبول المفيد فيقال: هداه الله فلم يهتد، كقوله: وأما ثمود الآية، وقوله: لله المشرق والمغرب يهدي من يشاء إلى قوله: وإن كانت لكبيرة إلا على الذين هدى الله [البقرة/ 142- 143] فهم الذين قبلوا هداه واهتدوا به، وقوله تعالى: اهدنا الصراط المستقيم [الفاتحة/ 6]، ولهديناهم صراطا مستقيما [النساء/ 68] فقد قيل: عني به الهداية العامة التي هي العقل، وسنة الأنبياء، وأمرنا أن نقول ذلك بألسنتنا وإن كان قد فعل ليعطينا بذلك ثوابا كما أمرنا أن نقول: اللهم صل على محمد وإن كان قد صلى عليه بقوله: إن الله وملائكته يصلون على النبي [الأحزاب/ 56] وقيل: إن ذلك دعاء بحفظنا عن استغواء الغواة واستهواء الشهوات، وقيل: هو سؤال للتوفيق الموعود به في قوله: والذين اهتدوا زادهم هدى [محمد/ 17] وقيل: سؤال للهداية إلى الجنة في الآخرة، وقوله عز وجل: وإن كانت لكبيرة إلا على الذين هدى الله [البقرة/ 143] فإنه يعني به من هداه بالتوفيق المذكور في قوله عز وجل: والذين اهتدوا زادهم هدى. والهدى والهداية في موضوع اللغة واحد لكن قد خص الله عز وجل لفظة الهدى بما تولاه وأعطاه، واختص هو به دون ما هو إلى الإنسان نحو: هدى للمتقين [البقرة/ 2]، أولئك على هدى من ربهم [البقرة/ 5]، هدى للناس [البقرة/ 185]، فإما يأتينكم مني هدى فمن تبع هداي [البقرة/ 38]، قل إن هدى الله هو الهدى [الأنعام/ 71]، وهدى وموعظة للمتقين [آل عمران/ 138]، ولو شاء الله لجمعهم على الهدى [الأنعام/ 35]، إن تحرص على هداهم فإن الله لا يهدي من يضل [النحل/ 37]، أولئك الذين اشتروا الضلالة بالهدى [البقرة/ 16]. والاهتداء يختص بما يتحراه الإنسان على طريق الاختيار، إما في الأمور الدنيوية، أو الأخروية قال تعالى: وهو الذي جعل لكم النجوم لتهتدوا بها [الأنعام/ 97]، وقال: إلا المستضعفين من الرجال والنساء والولدان لا يستطيعون حيلة ولا يهتدون سبيلا [النساء/ 98] ويقال ذلك لطلب الهداية نحو: وإذ آتينا موسى الكتاب والفرقان لعلكم تهتدون [البقرة/ 53]، وقال: فلا تخشوهم واخشوني ولأتم نعمتي عليكم ولعلكم تهتدون [البقرة/ 150]، فإن أسلموا فقد اهتدوا [آل عمران/ 20]، فإن آمنوا بمثل ما آمنتم به فقد اهتدوا [البقرة/ 137]. ويقال المهتدي لمن يقتدي بعالم نحو: أولو كان آباؤهم لا يعلمون شيئا ولا يهتدون [المائدة/ 104] تنبيها أنهم لا يعلمون بأنفسهم ولا يقتدون بعالم، وقوله: فمن اهتدى فإنما يهتدي لنفسه ومن ضل فقل إنما أنا من المنذرين [النمل/ 92] فإن الاهتداء هاهنا يتناول وجوه الاهتداء من طلب الهداية، ومن الاقتداء، ومن تحريها، وكذا قوله: وزين لهم الشيطان أعمالهم فصدهم عن السبيل فهم لا يهتدون [النمل/ 24] وقوله: وإني لغفار لمن تاب وآمن وعمل صالحا ثم اهتدى [طه/ 82] فمعناه: ثم أدام طلب الهداية، ولم يفتر عن تحريه، ولم يرجع إلى المعصية. وقوله: الذين إذا أصابتهم مصيبة إلى قوله: وأولئك هم المهتدون [البقرة/ 157] أي: الذين تحروا هدايته وقبلوها وعملوا بها، وقال مخبرا عنهم: وقالوا يا أيها الساحر ادع لنا ربك بما عهد عندك إننا لمهتدون [الزخرف/ 49]. والهدي مختص بما يهدى إلى البيت. قال الأخفش : والواحدة هدية، قال: ويقال للأنثى هدي كأنه مصدر وصف به، قال الله تعالى: فإن أحصرتم فما استيسر من الهدي [البقرة/ 196]، هديا بالغ الكعبة [المائدة/ 95]، ولا الهدي ولا القلائد [المائدة/ 2]، والهدي معكوفا [الفتح/ 25]. والهدية مختصة باللطف الذي يهدي بعضنا إلى بعض. قال تعالى: وإني مرسلة إليهم بهدية [النمل/ 35]، بل أنتم بهديتكم تفرحون [النمل/ 36] والمهدى الطبق الذي يهدى عليه، والمهداء: من يكثر إهداء الهدية، قال الشاعر: 467- وإنك مهداء الخنا نطف الحشا والهدي يقال في الهدي، وفي العروس يقال: هديت العروس إلى زوجها، وما أحسن هدية فلان وهديه، أي: طريقته، وفلان يهادي بين اثنين: إذا مشى بينهما معتمدا عليهما، وتهادت المرأة: إذا مشت مشي الهدي.
Exdore translation — not part of the source
Hidâyet: incelikle (lütufla) yol göstermektir. Hediye kelimesi ve hevâdi'l-vahş — yani yaban hayvanlarının, diğerlerine önderlik eden öncüleri — bu kökten gelir. Yol gösterme anlamı «hedeytü» fiiline, verme (bağışlama) anlamı ise «ehdeytü» fiiline özgü kılınmıştır. Nitekim: ehdeytü'l-hediyye (hediyeyi verdim) ve hedeytü ile'l-beyt (Beyt'e yol gösterdim) denir. Eğer denirse ki: Hidâyeti nasıl «incelikle yol gösterme» saydın? Oysa Allah Teâlâ: «Onları cehennemin yoluna götürün (fehdûhum)» [37:23] ve «Onu alevli ateşin azabına götürür» [22:4] buyurdu. Şöyle cevap verilir: Bu, lafzın, anlamda mübalağa için alay (tehekküm) yoluyla kullanılmasıdır; tıpkı Allah'ın «Onları can yakıcı bir azapla müjdele» [3:21] sözü ve şairin şu sözü gibi: 457- Aralarındaki selamlaşma, can yakan bir vuruştur Allah Teâlâ'nın insana yönelik hidâyeti dört türlüdür: Birincisi: Cinsi bakımından her mükellefi kapsayan hidâyet; yani akıl, zekâ (fıtnat) ve zorunlu bilgiler (zarûrî maârif) — ki bunlar, kendisinde bir ölçü bulunan her şeye, taşıyabileceği ölçüde, daha genel olarak verilmiştir. Nitekim Allah şöyle buyurdu: «Rabbimiz, her şeye yaratılışını veren, sonra da yol gösterendir» [20:50]. İkincisi: Allah'ın, peygamberlerin dilleriyle insanları davet etmesi, Kuran'ı indirmesi ve benzeri yollarla onlar için kıldığı hidâyettir. Allah Teâlâ'nın şu sözüyle kastedilen budur: «Onlardan, emrimizle doğru yola ileten önderler kıldık» [21:73]. Üçüncüsü: Hidâyeti kabul edene özgü olan başarı vermedir (tevfîk). Allah Teâlâ'nın şu sözleriyle kastedilen budur: «Doğru yolu bulanların ise Allah hidâyetini artırmıştır» [47:17]; «Kim Allah'a inanırsa, Allah onun kalbini doğruya iletir» [64:11]; «İman edip salih ameller işleyenlere gelince, Rableri onları imanları sebebiyle doğru yola iletir» [10:9]; «Bizim uğrumuzda cihad edenleri, elbette yollarımıza iletiriz» [29:69]; «Allah, doğru yolu bulanların hidâyetini artırır» [19:76]; «Allah, iman edenleri doğru yola iletti» [2:213]; «Allah dilediğini dosdoğru yola iletir» Yanının yatakta sürtünüp durması da ne? %~% Gözünde bir çapak mı var, yoksa göçmek mi istedin [Nice atlı bölüğe karşı atlı bölükle yürüdüm] [2:213]. Dördüncüsü: Âhirette cennete iletme anlamındaki hidâyettir. Allah'ın şu sözüyle kastedilen budur: «Onları doğru yola iletecek ve hallerini düzeltecektir» [47:5] ve «Göğüslerinde kinden ne varsa söküp attık» [7:43] âyetinden «Bizi buna eriştiren Allah'a hamdolsun» sözüne kadar olan kısım. Bu dört hidâyet birbirini izleyen bir sıra üzeredir: Birincisi kendisinde gerçekleşmeyen kimsede ikincisi gerçekleşmez; hatta onun mükellef tutulması bile doğru olmaz. İkincisi gerçekleşmeyende üçüncüsü ve dördüncüsü gerçekleşmez. Dördüncüsü gerçekleşen kimsede ondan önceki üçü de gerçekleşmiştir. Üçüncüsü gerçekleşen kimsede ondan önceki ikisi gerçekleşmiştir. Sonra bu tersine döner: Birincisi gerçekleştiği hâlde ikincisi gerçekleşmeyebilir, üçüncüsü de gerçekleşmeyebilir. İnsan ise, davet ve yolları tanıtma dışında, hidâyetin öteki türlerinden hiçbiriyle kimseyi doğru yola iletemez. Birinciye Allah şu sözüyle işaret etmiştir: «Şüphesiz sen dosdoğru bir yola iletiyorsun» [42:52]; «Emrimizle doğru yola iletirler» [32:24]; «Her kavim için bir yol gösterici vardır» [13:7] — yani bir davetçi. Hidâyetin diğer türlerine ise şu sözüyle işaret etmiştir: «Sen sevdiğini doğru yola iletemezsin» [28:56]. Allah azze ve celle'nin, zalimlerden ve kâfirlerden esirgediğini bildirdiği her hidâyet, üçüncü hidâyettir; yani hidâyete erenlere özgü olan tevfîktir; bir de dördüncüsü, ki o da âhiretteki sevap ve cennete girmedir. Nitekim Allah azze ve celle'nin şu sözü: «Allah bir kavmi nasıl doğru yola iletir…» âyetinden «Allah zalimler topluluğunu doğru yola iletmez» [3:86] sözüne kadar olan kısım; ve şu sözü: «Bu, onların dünya hayatını âhirete tercih etmeleri ve Allah'ın kâfirler topluluğunu doğru yola iletmemesi sebebiyledir» [16:107]. Allah'ın, Peygamber (salla'llâhu aleyhi ve sellem ve âlihi) ile insanlardan nefyettiği ve onların buna güç yetiremeyeceğini bildirdiği her hidâyet ise, insana özgü kılınan davet ve yolu tanıtma dışındakilerdir; yani akıl vermek, tevfîk vermek ve cennete koymak gibi. Zikri yüce olan Allah'ın şu sözleri gibi: «Onları doğru yola iletmek sana ait değildir; fakat Allah dilediğini doğru yola iletir» [2:272]; «Allah dileseydi onları elbette hidâyet üzere toplardı» [6:35]; «Sen körleri sapıklıklarından çevirip doğru yola iletecek değilsin» [27:81]; «Sen onların doğru yolu bulmalarına düşkün olsan da, şüphesiz Allah saptırdığını doğru yola iletmez» [16:37]; «Allah kimi saptırırsa, artık onun için hiçbir yol gösterici yoktur» [39:36]; «Allah kimi doğru yola iletirse, onu saptıracak kimse yoktur» [39:37]; «Sen sevdiğini doğru yola iletemezsin; fakat Allah dilediğini doğru yola iletir» [28:56]. Şu sözüyle de bu anlama işaret etmiştir: «Yoksa sen, mümin olsunlar diye insanları zorlayacak mısın?» [10:99]. Allah'ın «Allah kimi doğru yola iletirse, işte doğru yolu bulan odur» [17:97] sözü ise şu demektir: Hidâyeti isteyen ve onu araştıran kimse, Allah'ın kendisine başarı verdiği ve cennet yoluna ilettiği kimsedir; buna karşı çıkıp da sapıklık ve küfür yolunu araştıran kimse değil. Nitekim: «Allah kâfirler topluluğunu doğru yola iletmez» [9:37]; başka bir yerde de «zalimleri» [9:109] buyurmuştur. Ve şu sözü: «Şüphesiz Allah, yalancı ve nankör olan kimseyi doğru yola iletmez» [39:3]. Buradaki yalancı-nankör, Allah'ın hidâyetini kabul etmeyen kimsedir; çünkü bu (mana), lafzı bunun için konulmuş olmasa da, sonuçta buna döner. Hidâyetini kabul etmeyeni Allah doğru yola iletmez; tıpkı senin şöyle demen gibi: Hediyemi kabul etmeyene hediye vermem; bağışımı kabul etmeyene bağışta bulunmam; benden yüz çevirene ben de rağbet etmem. Şu sözü de bu şekildedir: «Allah zalimler topluluğunu doğru yola iletmez» [9:109]; başka bir yerde de: «fâsıkları» [9:80]. Ve şu sözü: «Hakka ileten mi uyulmaya daha layıktır, yoksa kendisine yol gösterilmedikçe doğru yolu bulamayan mı?» [10:35]. Bu, «yehdî illâ en yühdâ» şeklinde de okunmuştur; yani: Başkasını doğru yola iletmez, ancak kendisi iletilir. Yani hiçbir şey bilmez, tanımaz; yani onun hiçbir hidâyeti yoktur; kendisine yol gösterilse bile doğru yolu bulamaz, çünkü onlar taş ve benzeri şeylerden yapılmış cansızlardır. Lafzın zâhiri ise, kendisine yol gösterilse doğru yolu bulacağı yönündedir; çünkü söz, onların sizin gibi olduklarını ortaya koyacak biçimde sevk edilmiştir. Nitekim Allah Teâlâ: «Allah'ı bırakıp taptıklarınız da sizin gibi kullardır» [7:194] buyurmuştur; oysa onlar ölülerdir. Başka bir yerde de şöyle buyurmuştur: «Allah'ı bırakıp da kendilerine göklerden ve yerden hiçbir rızık vermeye gücü yetmeyen ve buna imkânı olmayan şeylere tapıyorlar» [16:73]. Allah azze ve celle'nin şu sözleri: «Şüphesiz biz ona yolu gösterdik» [76:3]; «Ona iki yolu (iki tepeyi) gösterdik» [90:10]; «İkisine dosdoğru yolu gösterdik» [37:118]. Bunlar, akıl ve şeriat yoluyla bilinen hayır ve şer yoluna, sevap ve ceza yoluna işarettir. Şu sözü de böyledir: «Bir kısmını doğru yola iletti, bir kısmına da sapıklık hak oldu» [7:30]. «Sen sevdiğini doğru yola iletemezsin; fakat Allah dilediğini doğru yola iletir» [28:56] ve «Kim Allah'a inanırsa, Allah onun kalbini doğruya iletir» [64:11] sözleri ise, insanın araştırıp yöneldiği konularda gönle bırakılan tevfîke işarettir. Allah azze ve celle şu sözüyle de bunu kastetmiştir: «Doğru yolu bulanların ise Allah hidâyetini artırmıştır» [47:17]. Hidâyet fiili kimi yerlerde doğrudan (harf-i cersiz), kimi yerlerde lâm ile, kimi yerlerde de ilâ ile geçişli kılınmıştır. Allah Teâlâ şöyle buyurdu: «Kim Allah'a sımsıkı sarılırsa, şüphesiz o dosdoğru bir yola iletilmiştir» [3:101]; «Onları seçtik ve dosdoğru bir yola ilettik» [6:87]; ve şöyle buyurdu: «Hakka ileten mi uyulmaya daha layıktır?» [10:35]; ve şöyle buyurdu: «Arınmaya var mısın? Seni Rabbine ileteyim de O'ndan korkasın» [79:18, 79:19]. Doğrudan geçişli kılınanlar ise şunlardır: «Onları elbette dosdoğru bir yola iletirdik» [4:68]; «İkisine dosdoğru yolu gösterdik» [37:118]; «Bizi dosdoğru yola ilet» [1:6]; «Allah'ın saptırdığını siz mi doğru yola iletmek istiyorsunuz?» [4:88]; «Onlara bir yol da göstermeyecektir» [4:168]; «Sen körleri doğru yola iletebilir misin?» [10:43]; «Onları kendisine götüren dosdoğru bir yola iletir» [4:175]. Hidâyet ve öğretim iki şeyi gerektirdiğine göre — tanıtanın tanıtması ve kendisine tanıtılanın öğrenmesi; ki hidâyet ve öğretim ancak bu ikisiyle tamamlanır — yol gösterenden ve öğretenden verme gerçekleşir de kabul gerçekleşmezse, kabulün bulunmayışı dikkate alınarak «yol göstermedi, öğretmedi» denmesi doğru olur; onun vermesi dikkate alınarak da «yol gösterdi, öğretti» denmesi doğru olur. Durum böyle olunca, hidâyet ve öğretimin tamamı olan kabul gerçekleşmediği için «Allah Teâlâ kâfirlere ve fâsıklara hidâyet etmedi» denmesi doğru olur; hidâyetin başlangıcı olan verme gerçekleştiği için de «onlara hidâyet etti ve öğretti» denmesi doğru olur. Birinci itibara göre Allah Teâlâ'nın şu sözü anlaşılabilir: «Allah zalimler topluluğunu doğru yola iletmez» [9:109] ve «kâfirleri» [9:37]. İkinci itibara göre ise Allah azze ve celle'nin şu sözü: «Semûd'a gelince, biz onlara doğru yolu gösterdik; fakat onlar körlüğü hidâyete tercih ettiler» [41:17]. Evlâ olan (tercihe şayan olan) ise, yararlı olan kabulün gerçekleşmediği yerdedir; nitekim denir ki: Allah ona hidâyet etti de o doğru yolu bulmadı — Semûd âyetinde olduğu gibi. Ve şu sözü: «Doğu da batı da Allah'ındır; dilediğini doğru yola iletir…» âyetinden «Şüphesiz bu, Allah'ın doğru yola ilettiği kimselerden başkasına ağır gelen bir şeydi» [2:142, 2:143] sözüne kadar olan kısım: Bunlar, O'nun hidâyetini kabul edip onunla doğru yolu bulanlardır. Allah Teâlâ'nın «Bizi dosdoğru yola ilet» [1:6] ve «Onları elbette dosdoğru bir yola iletirdik» [4:68] sözleri hakkında şöyle denmiştir: Bununla, akıl ve peygamberlerin sünneti olan genel hidâyet kastedilmiştir; Allah bunu zaten yapmış olsa da, bize bununla sevap versin diye bunu dillerimizle söylememizi emretmiştir. Nitekim «Allahım, Muhammed'e salât et» dememizi emretmiştir; oysa O, «Şüphesiz Allah ve melekleri Peygamber'e salât ederler» [33:56] sözüyle ona zaten salât etmiştir. Şöyle de denmiştir: Bu, azdırıcıların azdırmasından ve şehvetlerin çekip götürmesinden korunmamız için bir duadır. Şöyle de denmiştir: Bu, «Doğru yolu bulanların ise Allah hidâyetini artırmıştır» [47:17] sözünde vaat edilen tevfîki istemektir. Şöyle de denmiştir: Bu, âhirette cennete iletilmeyi istemektir. Allah azze ve celle'nin «Şüphesiz bu, Allah'ın doğru yola ilettiği kimselerden başkasına ağır gelen bir şeydi» [2:143] sözüyle kastedilen ise, Allah azze ve celle'nin «Doğru yolu bulanların ise Allah hidâyetini artırmıştır» sözünde zikredilen tevfîkle hidâyet ettiği kimselerdir. Hüdâ ve hidâyet, dilin aslî vaz'ında aynı şeydir. Ancak Allah azze ve celle hüdâ lafzını, kendisinin üstlendiği ve verdiği, insana ait olan kısmın dışında kendisine özgü kıldığı şeye tahsis etmiştir. Nitekim: «Müttakiler için bir hidâyettir» [2:2]; «İşte onlar, Rablerinden gelen bir hidâyet üzeredirler» [2:5]; «İnsanlar için bir hidâyet» [2:185]; «Benden size bir hidâyet gelir de kim hidâyetime uyarsa» [2:38]; «De ki: Şüphesiz Allah'ın hidâyeti, asıl hidâyettir» [6:71]; «Müttakiler için bir hidâyet ve öğüt» [3:138]; «Allah dileseydi onları elbette hidâyet üzere toplardı» [6:35]; «Sen onların doğru yolu bulmalarına düşkün olsan da, şüphesiz Allah saptırdığını doğru yola iletmez» [16:37]; «İşte onlar, hidâyet karşılığında sapıklığı satın alanlardır» [2:16]. İhtidâ (doğru yolu bulma) ise, insanın seçim yoluyla araştırıp yöneldiği şeye özgüdür; ister dünyevî işlerde olsun, ister uhrevî işlerde. Allah Teâlâ şöyle buyurdu: «Yıldızları, onlarla yol bulasınız diye sizin için yaratan O'dur» [6:97]; ve şöyle buyurdu: «Ancak çaresiz kalan, bir yol bulamayan zayıf erkekler, kadınlar ve çocuklar müstesna» [4:98]. Bu, hidâyeti istemek anlamında da kullanılır. Nitekim: «Hani doğru yolu bulasınız diye Musa'ya Kitab'ı ve Furkan'ı vermiştik» [2:53]; ve şöyle buyurdu: «Onlardan korkmayın, benden korkun; ta ki size nimetimi tamamlayayım ve doğru yolu bulasınız» [2:150]; «Eğer teslim olurlarsa, doğru yolu bulmuş olurlar» [3:20]; «Sizin iman ettiğiniz gibi iman ederlerse, doğru yolu bulmuş olurlar» [2:137]. Mühtedî, bir âlime uyan kimse için de kullanılır. Nitekim: «Ya babaları hiçbir şey bilmeyen ve doğru yolu bulamayan kimseler idiyseler?» [5:104]. Bu, onların kendiliklerinden bilmediklerine ve bir âlime de uymadıklarına dikkat çekmek içindir. Ve şu sözü: «Kim doğru yolu bulursa, ancak kendisi için bulmuş olur; kim de saparsa, de ki: Ben ancak uyarıcılardanım» [27:92]. Buradaki ihtidâ, hidâyeti isteme, uyma ve araştırma gibi doğru yolu bulmanın bütün yönlerini kapsar. Şu sözü de böyledir: «Şeytan onlara yaptıklarını süslü gösterdi de onları yoldan alıkoydu; artık onlar doğru yolu bulamazlar» [27:24]. Ve şu sözü: «Şüphesiz ben, tövbe eden, iman eden, salih amel işleyen, sonra da doğru yolu bulan kimseyi çokça bağışlayıcıyım» [20:82]. Bunun anlamı: Sonra hidâyet istemeyi sürdürdü, onu araştırmaktan geri durmadı ve isyana dönmedi. Ve şu sözü: «Onlar ki, kendilerine bir musibet isabet ettiğinde…» âyetinden «İşte doğru yolu bulanlar onlardır» [2:157] sözüne kadar olan kısım; yani: O'nun hidâyetini araştıran, onu kabul eden ve gereğince amel edenler. Allah onlardan haber vererek şöyle buyurdu: «Dediler ki: Ey sihirbaz! Sana verdiği söz uyarınca bizim için Rabbine dua et; şüphesiz biz doğru yolu bulacağız» [43:49]. Hedy, Beyt'e (Kâbe'ye) gönderilen kurbanlığa özgüdür. Ahfeş dedi ki: Tekili hediyye'dir. Şöyle de dedi: Dişisine hedî denir; sanki bir masdardır da onunla nitelenmiştir. Allah Teâlâ şöyle buyurdu: «Eğer engellenirseniz, kolayınıza gelen kurbanı gönderin» [2:196]; «Kâbe'ye ulaşacak bir kurban olarak» [5:95]; «Ne kurbanlığa, ne de gerdanlıklı kurbanlıklara» [5:2]; «Kurbanlıklar da alıkonulmuş olarak» [48:25]. Hediyye ise, birbirimize armağan ettiğimiz lütfa özgüdür. Allah Teâlâ şöyle buyurdu: «Ben onlara bir hediye göndereceğim» [27:35]; «Bilakis hediyenizle sevinen sizsiniz» [27:36]. Mihdâ, üzerinde hediye sunulan tepsidir. Mihdâ' (çokça hediye veren) ise, hediye vermeyi çok yapan kimsedir. Şair şöyle dedi: 467- Sen çirkin sözü bol bol armağan edensin, içi kirli olansın Hedy kelimesi hem kurbanlık hakkında hem de gelin hakkında kullanılır; denir ki: Hedeytü'l-arûse ilâ zevcihâ (gelini kocasına götürdüm). Ve denir ki: Falancanın hediyyesi ve hedyi ne güzeldir; yani gidişatı, yolu. «Fülân yühâdî beyne isneyn» denir: İkisinin arasında onlara dayanarak yürüdüğünde. Tehâdeti'l-mer'e: Kadın, hedy'in (kurbanlığın) yürüyüşü gibi yürüdüğünde denir.
Râgıb el-İsfahânî, el-Müfredât fî Garîbi'l-Kur'ân · OpenITI (CC BY-NC-SA 4.0)