[النبأ]: خبر ذو فائدة عظيمة يحصل به علم أو غلبة ظن، ولا يقال للخبر في الأصل نبأ حتى يتضمن هذه الأشياء الثلاثة، وحق الخبر الذي يقال فيه نبأ أن يتعرى عن الكذب، كالتواتر، وخبر الله تعالى، وخبر النبي عليه الصلاة والسلام، ولتضمن النبإ معنى الخبر يقال: أنبأته بكذا كقولك: أخبرته بكذا، ولتضمنه معنى العلم قيل: أنبأته كذا، كقولك: أعلمته كذا . قال الله تعالى: قل هو نبأ عظيم أنتم عنه معرضون [ص/ 67 68]، وقال: عم يتساءلون عن النبإ العظيم [النبأ/ 1- 2]، ألم يأتكم نبأ الذين كفروا من قبل فذاقوا وبال أمرهم [التغابن/ 5]، وقال: تلك من أنباء الغيب نوحيها إليك [هود/ 49]، وقال: تلك القرى نقص عليك من أنبائها [الأعراف/ 101]، وقال: ذلك من أنباء القرى نقصه عليك [هود/ 100]، وقوله: إن جاءكم فاسق بنبإ فتبينوا [الحجرات/ 6] فتنبيه أنه إذا كان الخبر شيئا عظيما له قدر فحقه أن يتوقف فيه، وإن علم وغلب صحته على الظن حتى يعاد النظر فيه، ويتبين فضل تبين، يقال: نبأته وأنبأته. قال تعالى: أنبئوني بأسماء هؤلاء إن كنتم صادقين [البقرة/ 31]، وقال: أنبئهم بأسمائهم فلما أنبأهم بأسمائهم [البقرة/ 33]، وقال: نبأتكما بتأويله [يوسف/ 37]، ونبئهم عن ضيف إبراهيم [الحجر/ 51]، وقال: أتنبئون الله بما لا يعلم في السماوات ولا في الأرض [يونس/ 18]، قل سموهم أم تنبئونه بما لا يعلم [الرعد/ 33]، وقال: نبئوني بعلم إن كنتم صادقين [الأنعام/ 143]، قد نبأنا الله من أخباركم [التوبة/ 94]. ونبأته أبلغ من أنبأته، فلننبئن الذين كفروا [فصلت/ 50]، ينبؤا الإنسان يومئذ بما قدم وأخر [القيامة/ 13] ويدل على ذلك قوله: فلما نبأها به قالت من أنبأك هذا قال نبأني العليم الخبير [التحريم/ 3] ولم يقل: أنبأني، بل عدل إلى «نبأ» الذي هو أبلغ تنبيها على تحقيقه وكونه من قبل الله. وكذا قوله: قد نبأنا الله من أخباركم [التوبة/ 94]، فينبئكم بما كنتم تعملون [المائدة/ 105] والنبوة: سفارة بين الله وبين ذوي العقول من عباده لإزاحة عللهم في أمر معادهم ومعاشهم. والنبي لكونه منبئا بما تسكن إليه العقول الذكية، وهو يصح أن يكون فعيلا بمعنى فاعل لقوله تعالى: نبئ عبادي [الحجر/ 49]، قل أأنبئكم [آل عمران/ 15]، وأن يكون بمعنى المفعول لقوله: نبأني العليم الخبير [التحريم/ 3]. وتنبأ فلان: ادعى النبوة، وكان من حق لفظه في وضع اللغة أن يصح استعماله في النبي إذ هو مطاوع نبأ، كقوله: زينه فتزين، وحلاه فتحلى، وجمله فتجمل، لكن لما تعورف فيمن يدعي النبوة كذبا جنب استعماله في المحق، ولم يستعمل إلا في المتقول في دعواه. كقولك: تنبأ مسيلمة، ويقال في تصغير نبيء: مسيلمة نبيئ سوء، تنبيها أن أخباره ليست من أخبار الله تعالى، كما قال رجل سمع كلامه: والله ما خرج هذا الكلام من إل أي: الله. والنبأة الصوت الخفي.
Exdore çevirisi — kaynağın parçası değildir
[en-Nebe']: kendisiyle bilgi yahut kuvvetli zan hâsıl olan, büyük fayda taşıyan haberdir. Bir haber, bu üç şeyi (fayda, bilgi, kuvvetli zan) içermedikçe aslında ona "nebe'" denmez. "Nebe'" denilen haberin hakkı, yalandan uzak olmasıdır; tevatür haberi, Yüce Allah'ın haberi ve Peygamber'in (aleyhi's-salâtü ve's-selâm) haberi gibi. Nebe', haber anlamını içerdiği için "enbe'tühü bi-kezâ" (ona şunu haber verdim) denir; tıpkı "ahbertühü bi-kezâ" dediğin gibi. Bilgi anlamını da içerdiği için "enbe'tühü kezâ" denilmiştir; tıpkı "a'lemtühü kezâ" (ona şunu bildirdim) dediğin gibi. Yüce Allah buyurdu: "De ki: O, büyük bir haberdir; siz ondan yüz çeviriyorsunuz" [38:67, 38:68]; ve buyurdu: "Birbirlerine neyi soruyorlar? O büyük haberi (mi)?" [78:1, 78:2]; "Daha önce inkâr edenlerin haberi size gelmedi mi? Onlar yaptıklarının vebalini tattılar" [64:5]; ve buyurdu: "Bunlar, sana vahyettiğimiz gayb haberlerindendir" [11:49]; ve buyurdu: "İşte o memleketler -onların haberlerinden bir kısmını sana anlatıyoruz" [7:101]; ve buyurdu: "İşte bu, o memleketlerin haberlerindendir; onu sana anlatıyoruz" [11:100]; ve O'nun sözü: "Eğer bir fâsık size bir haber getirirse, onu iyice araştırın" [49:6]. Bu, şuna dikkat çekmedir: Haber, kıymetli ve büyük bir şey olduğunda, doğruluğu bilinse ve doğruluğu zannen ağır bassa dahi, onda durup (temkinli olup), yeniden gözden geçirilip açıklığa kavuşana ve fazladan bir teenni (dikkatli araştırma) ortaya konana kadar (beklemek) onun hakkıdır. Denir ki: "nebbe'tühü" ve "enbe'tühü". Yüce Allah buyurdu: "Doğru söyleyenlerdenseniz, bunların isimlerini bana haber verin" [2:31]; ve buyurdu: "Onlara bunların isimlerini haber ver. (Âdem) onlara bunların isimlerini haber verince..." [2:33]; ve buyurdu: "Onun yorumunu size haber verdim" [12:37]; "Onlara İbrahim'in misafirlerinden haber ver" [15:51]; ve buyurdu: "Siz Allah'a, göklerde ve yerde bilmediği bir şeyi mi haber veriyorsunuz?" [10:18]; "De ki: Onlara ad verin (onları nitelendirin) bakalım; yoksa siz O'na bilmediği bir şeyi mi haber veriyorsunuz?" [13:33]; ve buyurdu: "Doğru söyleyenlerdenseniz, bana bir bilgiyle haber verin" [6:143]; "Allah bize sizin haberlerinizden (durumunuzdan) bildirdi" [9:94]. "Nebbe'tühü", "enbe'tühü"den daha güçlü (te'kitli) bir ifadedir: "İnkâr edenlere elbette haber vereceğiz" [41:50]; "O gün insana, önden gönderdiği ve geri bıraktığı (yapıp ertelediği) şeyler haber verilir" [75:13]. Buna şu söz delildir: "(Peygamber) bunu ona (eşine) haber verince, o: Bunu sana kim haber verdi? dedi. (Peygamber:) Bana her şeyi bilen, her şeyden haberdar olan (Allah) haber verdi, dedi" [66:3]. Burada "enbe'enî" demedi de, daha güçlü olan "nebbe'e"ye geçti; bunun gerçekliğine ve Allah tarafından olduğuna dikkat çekmek için. Aynı şekilde O'nun sözü: "Allah bize sizin haberlerinizden bildirdi" [9:94]; "Sonra yapmakta olduklarınızı size haber verecektir" [5:105]. "en-Nübüvve" (peygamberlik): Allah ile kullarından akıl sahipleri arasında bir elçilik/aracılıktır; ahiret ve dünya işlerinde onların mazeretlerini (eksikliklerini) gidermek içindir. "en-Nebî" (peygamber) ise, zeki akılların kendisiyle huzur bulacağı şeyi haber verdiği için (bu adı almıştır). Bu kelimenin "fâil" (etken) anlamında "feîl" vezninde olması caizdir; Yüce Allah'ın "Kullarıma haber ver" [15:49] ve "De ki: Size haber vereyim mi?" [3:15] sözlerinden dolayı. "Mef'ûl" (edilgen) anlamında olması da caizdir; O'nun "Bana her şeyi bilen, her şeyden haberdar olan haber verdi" [66:3] sözünden dolayı. "Tenebbee fülân" (falan tenebbi etti): peygamberlik iddia etti demektir. Dilin vaz'ı (kelimenin konuluşu) itibarıyla, bu lafzın hakkı, peygamber için de kullanılabilmesiydi; çünkü o "nebbee"nin mutâvaatıdır (dönüşlüsüdür); tıpkı "zeyyenehû fetezeyyene" (süsledi, o da süslendi), "hallâhu fetehallâ" (donattı, o da donandı), "cemmelehû fetecemmele" (güzelleştirdi, o da güzelleşti) gibi. Ancak bu kelime, peygamberliği yalan yere iddia eden kimse için örf hâline geldiğinden, hak sahibi (gerçek peygamber) için kullanılmasından kaçınıldı ve yalnızca iddiasında yalan uyduran kimse için kullanıldı; tıpkı "tenebbee Müseyleme" (Müseyleme peygamberlik iddiasında bulundu) dediğin gibi. "Nebî'"in ism-i tasgîrinde (küçültme kalıbında) "Müseyleme nübey'ü sû'" (Müseyleme kötü/değersiz bir peygambercik) denir; bu, onun haberlerinin Yüce Allah'ın haberlerinden olmadığına dikkat çekmek içindir. Nitekim onun sözünü işiten bir adam şöyle demişti: "Vallahi bu söz 'ill'den çıkmamıştır", yani Allah'tan. "en-Nebe'e": gizli/hafif sestir.
Râgıb el-İsfahânî, el-Müfredât fî Garîbi'l-Kur'ân · OpenITI (CC BY-NC-SA 4.0)