الذكر: تارة يقال ويراد به هيئة للنفس بها يمكن للإنسان أن يحفظ ما يقتنيه من المعرفة، وهو كالحفظ إلا أن الحفظ يقال اعتبارا بإحرازه، والذكر يقال اعتبارا باستحضاره، وتارة يقال لحضور الشيء القلب أو القول، ولذلك قيل: الذكر ذكران: ذكر بالقلب. وذكر باللسان. وكل واحد منهما ضربان: ذكر عن نسيان. وذكر لا عن نسيان بل عن إدامة الحفظ. وكل قول يقال له ذكر، فمن الذكر باللسان قوله تعالى: لقد أنزلنا إليكم كتابا فيه ذكركم [الأنبياء/ 10]، وقوله تعالى: وهذا ذكر مبارك أنزلناه [الأنبياء/ 50]، وقوله: هذا ذكر من معي وذكر من قبلي [الأنبياء/ 24]، وقوله: أأنزل عليه الذكر من بيننا [ص/ 8]، أي: القرآن، وقوله تعالى: ص والقرآن ذي الذكر [ص/ 1]، وقوله: وإنه لذكر لك ولقومك [الزخرف/ 44]، أي: شرف لك ولقومك، وقوله: فسئلوا أهل الذكر [النحل/ 43]، أي: الكتب المتقدمة. وقوله قد أنزل الله إليكم ذكرا رسولا [الطلاق/ 10- 11]، فقد قيل: الذكر هاهنا وصف للنبي (صلى الله عليه وسلم آله)، كما أن الكلمة وصف لعيسى (عليه السلام) من حيث إنه بشر به في الكتب المتقدمة، فيكون قوله: (رسولا) بدلا منه. وقيل: (رسولا) منتصب بقوله (ذكرا) كأنه قال: قد أنزلنا إليكم كتابا ذكرا رسولا يتلو، نحو قوله: أو إطعام في يوم ذي مسغبة يتيما [البلد/ 14- 15]، ف (يتيما) نصب بقوله (إطعام). ومن الذكر عن النسيان قوله: فإني نسيت الحوت وما أنسانيه إلا الشيطان أن أذكره [الكهف/ 63]، ومن الذكر بالقلب واللسان معا قوله تعالى: فاذكروا الله كذكركم آباءكم أو أشد ذكرا [البقرة/ 200]، وقوله: فاذكروا الله عند المشعر الحرام واذكروه كما هداكم [البقرة/ 198]، وقوله: ولقد كتبنا في الزبور من بعد الذكر [الأنبياء/ 105]، أي: من بعد الكتاب المتقدم. وقوله هل أتى على الإنسان حين من الدهر لم يكن شيئا مذكورا [الدهر/ 1]، أي: لم يكن شيئا موجودا بذاته، وإن كان موجودا في علم الله تعالى. وقوله: أولا يذكر الإنسان أنا خلقناه من قبل [مريم/ 67]، أي: أولا يذكر الجاحد للبعث أول خلقه، فيستدل بذلك على إعادته، وكذلك قوله تعالى: قل يحييها الذي أنشأها أول مرة [يس/ 79]، وقوله: وهو الذي يبدؤا الخلق ثم يعيده [الروم/ 27]، وقوله: ولذكر الله أكبر [العنكبوت/ 45]، أي: ذكر الله لعبده أكبر من ذكر العبد له، وذلك حث على الإكثار من ذكره. والذكرى: كثرة الذكر، وهو أبلغ من الذكر، قال تعالى: رحمة منا وذكرى لأولي الألباب [ص/ 43]، وذكر فإن الذكرى تنفع المؤمنين [الذاريات/ 55]، في آي كثيرة. والتذكرة: ما يتذكر به الشيء، وهو أعم من الدلالة والأمارة، قال تعالى: فما لهم عن التذكرة معرضين [المدثر/ 49]، كلا إنها تذكرة [عبس/ 11]، أي: القرآن. وذكرته كذا، قال تعالى: وذكرهم بأيام الله [إبراهيم/ 5]، وقوله: فتذكر إحداهما الأخرى [البقرة/ 282]، قيل: معناه تعيد ذكره، وقد قيل: تجعلها ذكرا في الحكم . قال بعض العلماء في الفرق بين قوله: فاذكروني أذكركم [البقرة/ 152]، وبين قوله: اذكروا نعمتي [البقرة/ 40]: إن قوله: فاذكروني مخاطبة لأصحاب النبي (صلى الله عليه وسلم آله) الذين حصل لهم فضل قوة بمعرفته تعالى، فأمرهم بأن يذكروه بغير واسطة، وقوله تعالى: اذكروا نعمتي مخاطبة لبني إسرائيل الذين لم يعرفوا الله إلا بآلائه، فأمرهم أن يتبصروا نعمته، فيتوصلوا بها إلى معرفته. والذكر: ضد الأنثى، قال تعالى: وليس الذكر كالأنثى [آل عمران/ 36]، وقال: آلذكرين حرم أم الأنثيين [الأنعام/ 144]، وجمعه: ذكور وذكران، قال تعالى: ذكرانا وإناثا [الشورى/ 50]، وجعل الذكر كناية عن العضو المخصوص. والمذكر: المرأة التي ولدت ذكرا، والمذكار: التي عادتها أن تذكر، وناقة مذكرة: تشبه الذكر في عظم خلقها، وسيف ذو ذكر، ومذكر: صارم، تشبيها بالذكر، وذكور البقل: ما غلظ منه.
Exdore çevirisi — kaynağın parçası değildir
Ez-zikr: Bazen söylenir ve onunla nefse ait bir hâl kastedilir; insan bu hâl sayesinde, edindiği bilgiyi koruyabilir. Bu, hıfz (belleme) gibidir; ancak "hıfz", (bilginin) elde tutulup korunması itibarıyla; "zikr" ise, onun hazır edilip zihne getirilmesi itibarıyla söylenir. Bazen de bir şeyin kalpte veya sözde hazır bulunması için söylenir. Bundan dolayı denmiştir ki: Zikir iki türlüdür: Kalp ile zikir ve dil ile zikir. Bunların her biri de iki kısımdır: Unutmanın ardından gelen zikir; ve unutmadan değil, bellemeyi sürdürmekten kaynaklanan zikir. Her söze de zikir denir. Dil ile zikre örnek, Yüce Allah'ın şu sözüdür: "Andolsun, size içinde zikriniz bulunan bir kitap indirdik" [21:10]; şu sözü: "Bu, indirdiğimiz mübarek bir zikirdir" [21:50]; şu sözü: "Bu, benimle beraber olanların zikri ve benden öncekilerin zikridir" [21:24]; şu sözü: "Zikir, aramızdan (bir tek) ona mı indirildi?" [38:8], yani Kur'an; şu sözü: "Sâd. Zikir sahibi Kur'an'a andolsun" [38:1]; şu sözü: "Şüphesiz o, senin için de kavmin için de bir zikirdir" [43:44], yani senin ve kavmin için bir şereftir; ve şu sözü: "Zikir ehline sorun" [16:43], yani önceki kitaplar. Şu sözü: "Allah size bir zikir, bir elçi indirdi" [65:10, 65:11]. Denmiştir ki: Buradaki "zikir", Peygamber'in (s.a.v.) bir vasfıdır; tıpkı "el-Kelime"nin, önceki kitaplarda kendisiyle müjdelendiği için İsa'nın (a.s.) bir vasfı olması gibi. Buna göre "rasûlen (bir elçi)" sözü ondan (zikirden) bedeldir. Bir görüşe göre ise "rasûlen", "zikren" sözü sebebiyle mansuptur; sanki "Size bir kitabı, (âyetleri) okuyup duran bir elçi olan bir zikri indirdik" demiş gibidir. Bu, şu sözü gibidir: "Yahut açlık gününde bir yetimi doyurmaktır" [90:14, 90:15]; burada "yetîmen (bir yetimi)", "it'âm (doyurmak)" sözü sebebiyle mansuptur. Unutmanın ardından gelen zikre örnek şu sözdür: "Doğrusu ben balığı unuttum; onu anmamı da bana ancak şeytan unutturdu" [18:63]. Kalp ve dil ile birlikte yapılan zikre örnek, Yüce Allah'ın şu sözüdür: "Atalarınızı andığınız gibi, hatta daha kuvvetli bir anışla Allah'ı anın" [2:200]; ve şu sözü: "Meş'ar-i Haram'ın yanında Allah'ı anın; size hidayet ettiği gibi O'nu anın" [2:198]; ve şu sözü: "Andolsun, Zikir'den sonra Zebûr'da yazdık" [21:105], yani önceki kitaptan sonra. Şu sözü: "İnsanın üzerinden, onun anılan bir şey olmadığı uzun bir zaman geçmedi mi?" [76:1], yani, Yüce Allah'ın ilminde mevcut olsa bile, bizzat kendisi mevcut bir şey değildi. Şu sözü: "İnsan, bizim onu daha önce yarattığımızı hiç hatırlamaz mı?" [19:67], yani dirilişi inkâr eden kimse ilk yaratılışını hiç hatırlamaz mı ki, bununla yeniden yaratılışına delil getirsin? Bunun gibi Yüce Allah'ın şu sözü de böyledir: "De ki: Onları ilk defa yaratan diriltecektir" [36:79]; ve şu sözü: "Yaratmayı başlatan, sonra onu tekrarlayan (iade eden) O'dur" [30:27]. Şu sözü: "Allah'ın zikri elbette en büyüktür" [29:45], yani Allah'ın kulunu anması, kulun O'nu anmasından daha büyüktür; bu da O'nu çokça anmaya bir teşviktir. Ez-zikrâ: zikrin çokluğudur ve zikirden daha beliğdir. Yüce Allah şöyle buyurmuştur: "Bizden bir rahmet ve akıl sahipleri için bir öğüt (zikrâ) olarak" [38:43]; "Öğüt ver; çünkü öğüt (zikrâ) müminlere fayda verir" [51:55] ve daha pek çok âyette (böyle geçer). Et-tezkire: bir şeyin kendisiyle hatırlandığı şeydir; delâlet ve alâmetten daha geneldir. Yüce Allah şöyle buyurmuştur: "Onlara ne oluyor da öğütten (tezkire) yüz çeviriyorlar?" [74:49]; "Hayır! Şüphesiz o bir öğüttür (tezkire)" [80:11], yani Kur'an. "Zekkertuhu kezâ" (ona şunu hatırlattım). Yüce Allah şöyle buyurmuştur: "Onlara Allah'ın günlerini hatırlat" [14:5]; ve şu sözü: "Böylece biri diğerine hatırlatır" [2:282]. Denmiştir ki: Anlamı, "onun anısını yeniden getirir"dir; şöyle de denmiştir: "onu (kadını) hükümde erkek yerine koyar." Bazı âlimler, "Öyleyse beni anın ki ben de sizi anayım" [2:152] sözü ile "Nimetimi anın" [2:40] sözü arasındaki fark hakkında şöyle demiştir: "Beni anın" sözü, Yüce Allah'ı bilme hususunda bir güç üstünlüğüne erişmiş olan Peygamber'in (s.a.v.) ashabına yönelik bir hitaptır; bu yüzden onlara, O'nu vasıtasız olarak anmalarını emretmiştir. "Nimetimi anın" sözü ise, Allah'ı ancak nimetleri sayesinde tanıyan İsrâiloğulları'na yönelik bir hitaptır; bu yüzden onlara, O'nun nimetini basiretle görüp düşünmelerini ve onun aracılığıyla O'nu tanımaya ulaşmalarını emretmiştir. Ez-zeker: dişinin karşıtı (erkek)tir. Yüce Allah şöyle buyurmuştur: "Erkek, dişi gibi değildir" [3:36]; ve şöyle buyurmuştur: "İki erkeği mi haram kıldı, yoksa iki dişiyi mi?" [6:144]. Çoğulu "zükûr" ve "zükrân"dır. Yüce Allah şöyle buyurmuştur: "Erkekler ve dişiler" [42:50]. Ez-zeker, belli bir organdan kinaye olarak da kullanılmıştır. El-müzkir: erkek çocuk doğuran kadındır. El-mizkâr: âdeti erkek (çocuk) doğurmak olan kadındır. "Nâka müzekkere": yaratılışının iriliğinde erkeğe benzeyen dişi devedir. "Seyfun zû zekerin" ve "müzekker": keskin kılıçtır; erkeğe benzetilerek (böyle denmiştir). "Zükûru'l-bakl": otun kalın/sert olan kısmıdır.
Râgıb el-İsfahânî, el-Müfredât fî Garîbi'l-Kur'ân · OpenITI (CC BY-NC-SA 4.0)