العظم جمعه: عظام. قال تعالى: عظاما فكسونا العظام لحما [المؤمنون/ 14]، وقرئ: عظاما فيهما، ومنه قيل: عظمة الذراع لمستغلظها، وعظم الرحل: خشبة بلا أنساع ، وعظم الشيء أصله: كبر عظمه، ثم استعير لكل كبير، فأجري مجراه محسوسا كان أو معقولا، عينا كان أو معنى. قال: عذاب يوم عظيم [الزمر/ 13]، قل هو نبأ عظيم [ص/ 67]، عم يتساءلون عن النبإ العظيم [عم/ 1- 2]، من القريتين عظيم [الزخرف/ 31]. والعظيم إذا استعمل في الأعيان فأصله: أن يقال في الأجزاء المتصلة، والكثير يقال في المنفصلة، ثم قد يقال في المنفصل عظيم، نحو: جيش عظيم، ومال عظيم، وذلك في معنى الكثير، والعظيمة: النازلة، والإعظامة والعظامة: شبه وسادة تعظم بها المرأة عجيزتها.
Exdore translation — not part of the source
"el-Azm" (kemik); çoğulu "izâm"dır. Yüce Allah buyurdu: "...kemikler (yaptık), sonra o kemiklere et giydirdik" [23:14]. Her iki yerde de "izâmen" (çoğul) diye okunmuştur. Bundan (kemik anlamından) hareketle, kolun (ön kolun) en kalın/etli kısmına "azametü'z-zirâ'" denmiştir. "Azmü'r-rahl" ise: kayışları olmayan (çıplak) ağaç iskeledir. "Azume'ş-şey'" (bir şey büyüdü/azametlendi) sözünün aslı: kemiği büyüdü demektir. Sonra bu, büyük olan her şey için istiare edildi (ödünç alındı) ve ister hissî ister aklî, ister somut varlık (ayn) ister mana olsun, aynı minvalde kullanıldı. Buyurdu: "Büyük bir günün azabı" [39:13]; "De ki: O, büyük bir haberdir" [38:67]; "Birbirlerine neyi soruyorlar? O büyük haberi (mi)?" [78:1, 78:2]; "İki şehirden (birinin) büyük (bir adamı)" [43:31]. "Azîm" (büyük) somut varlıklar (a'yân) için kullanıldığında, aslı, birbirine bitişik parçalar hakkında söylenmesidir; "kesîr" (çok) ise birbirinden ayrı parçalar hakkında söylenir. Sonra bazen ayrı (parçalardan oluşan) için de "azîm" denir; örneğin "azîm bir ordu", "azîm bir mal" -ki bu "çok" anlamındadır. "el-Azîme": (başa gelen) büyük musibet/felakettir. "el-İ'zâme" ve "el-uzâme": kadının kalçasını (arka kısmını) büyük/dolgun gösterdiği, yastığa benzer bir şeydir.
Râgıb el-İsfahânî, el-Müfredât fî Garîbi'l-Kur'ân · OpenITI (CC BY-NC-SA 4.0)