قد تقدم القول في الكذب مع الصدق ، وأنه يقال في المقال والفعال، قال تعالى: إنما يفتري الكذب الذين لا يؤمنون [النحل/ 105]، وقوله: والله يشهد إن المنافقين لكاذبون [المنافقون/ 1] وقد تقدم أنه كذبهم في اعتقادهم لا في مقالهم، ومقالهم كان صدقا، وقوله: ليس لوقعتها كاذبة [الواقعة/ 2] فقد نسب الكذب إلى نفس الفعل، كقولهم: فعلة صادقة، وفعلة كاذبة، قوله: ناصية كاذبة [العلق/ 16]، يقال: رجل كذاب وكذوب وكذبذب وكيذبان. كل ذلك للمبالغة، ويقال: لا مكذوبة، أي: لا أكذبك، وكذبتك حديثا، قال تعالى: الذين كذبوا الله ورسوله [التوبة/ 90]، ويتعدى إلى مفعولين نحو: صدق في قوله: لقد صدق الله رسوله الرؤيا بالحق [الفتح/ 27]. يقال: كذبه كذبا وكذابا، وأكذبته: وجدته كاذبا، وكذبته: نسبته إلى الكذب صادقا كان أو كاذبا، وما جاء في القرآن ففي تكذيب الصادق نحو: كذبوا بآياتنا [آل عمران/ 11]، رب انصرني بما كذبون [المؤمنون/ 26]، بل كذبوا بالحق [ق/ 5]، كذبت قبلهم قوم نوح فكذبوا عبدنا [القمر/ 9]، كذبت ثمود وعاد بالقارعة [الحاقة/ 4]، وإن يكذبوك فقد كذبت قبلهم قوم نوح [الحج/ 42]، وإن يكذبوك فقد كذب الذين من قبلهم [فاطر/ 25]، وقال: فإنهم لا يكذبونك [الأنعام/ 33] قرئ بالتخفيف والتشديد ، ومعناه: لا يجدونك كاذبا ولا يستطيعون أن يثبتوا كذبك، وقوله: حتى إذا استيأس الرسل وظنوا أنهم قد كذبوا [يوسف/ 110] أي: علموا أنهم تلقوا من جهة الذين أرسلوا إليهم بالكذب، ف «كذبوا» نحو: فسقوا وزنوا وخطئوا: إذا نسبوا إلى شيء من ذلك، وذلك قوله: فقد كذبت رسل من قبلك [فاطر/ 4] وقوله: فكذبوا رسلي [سبأ/ 45]، وقوله: إن كل إلا كذب الرسل [ص/ 14]، وقرئ: كذبوا بالتخفيف. من قولهم: كذبتك حديثا. أي: ظن المرسل إليهم أن المرسل قد كذبوهم فيما أخبروهم به أنهم إن لم يؤمنوا بهم نزل بهم العذاب، وإنما ظنوا ذلك من إمهال الله تعالى إياهم وإملائه لهم، وقوله: لا يسمعون فيها لغوا ولا كذابا [عم/ 35] الكذاب: التكذيب. والمعنى: لا يكذبون فيكذب بعضهم بعضا، ونفي التكذيب عن الجنة يقتضي نفي الكذب عنها، وقرئ: كذابا من المكاذبة. أي: لا يتكاذبون تكاذب الناس في الدنيا، يقال: حمل فلان على قرنه فكذب ، كما يقال في ضده: صدق. وكذب لبن الناقة: إذا ظن أن يدوم مدة فلم يدم. و# قولهم: (كذب عليك الحج) قيل: معناه وجب فعليك به، وحقيقته أنه في حكم الغائب البطيء وقته، كقولك: قد فات الحج فبادر، أي: كاد يفوت. وكذب عليك العسل بالنصب، أي: عليك بالعسل، وذلك إغراء، وقيل: العسل هاهنا العسلان، وهو ضرب من العدو، والكذابة: ثوب ينقش بلون صبغ كأنه موشى، وذلك لأنه يكذب بحاله.
Exdore çevirisi — kaynağın parçası değildir
Kizb (yalan) hakkındaki söz, sıdk (doğruluk) ile birlikte daha önce geçti; ayrıca onun hem sözde hem fiilde kullanıldığı da (belirtildi). Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: "Yalanı ancak iman etmeyenler uydurur" [16:105]. Bir de: "Allah şahitlik eder ki münafıklar kesinlikle yalancıdırlar" [63:1] sözü; daha önce geçtiği üzere Allah onları itikatlarında yalancı saymıştır, sözlerinde değil; çünkü (o an söyledikleri) sözleri doğruydu. "Onun vukuunda yalan (bir yön) yoktur" [56:2] sözünde ise yalan bizzat fiilin/oluşun kendisine nispet edilmiştir; tıpkı "fa'letun sâdika (doğru bir iş)" ve "fa'letun kâzibe (yalan bir iş)" dedikleri gibi. Yine: "yalancı bir perçem (nâsiye)" [96:16]. Şöyle denir: racül kezzâb, kezûb, kezebzeb ve keyzebân; bunların hepsi mübalağa (çok yalancı) içindir. "Lâ mekzûbe" denir; yani "sana yalan söylemem" demektir. "Kezebtüke hadîsen" = sana bir haberi yalan söyledim. Allah Teâlâ: "Allah'a ve Resûlüne yalan söyleyenler" [9:90] buyurmuştur. (Bu fiil) tıpkı صدق gibi iki mef'ûle geçişli olur; nitekim "...Allah, Resûlüne o rüyayı hak ile doğru çıkardı" [48:27] sözünde صدق iki mef'ûl almıştır. Şöyle denir: "kezebehû kezben ve kizzâben"; "ekzebtühû" = onu yalancı buldum; "kezzebtühû" = ister doğru ister yalancı olsun, onu yalana nispet ettim (yalanladım). Kur'ân'da geçen (tekzîb) ise doğru söyleyeni yalanlama anlamındadır; örneğin: "Ayetlerimizi yalanladılar" [3:11]; "Rabbim! Beni yalanlamalarına karşı bana yardım et" [23:26]; "Bilakis hakkı yalanladılar" [50:5]; "Onlardan önce Nûh kavmi de yalanlamıştı; kulumuzu yalanladılar" [54:9]; "Semûd ve Âd, o kâria'yı yalanladı" [69:4]; "Seni yalanlarlarsa, onlardan önce Nûh kavmi de yalanlamıştı" [22:42]; "Seni yalanlarlarsa, onlardan öncekiler de yalanlamıştı" [35:25]. Yine: "Gerçekte onlar seni yalanlamıyorlar" [6:33]; bu, hem şeddesiz (يكذِبونك) hem şeddeli (يكذِّبونك) okunmuştur; anlamı: seni yalancı bulamıyorlar ve yalanını ispatlayamıyorlar. "Nihayet peygamberler ümitlerini kesip de yalanlandıklarını sandıkları/anladıkları zaman..." [12:110] sözü ise, yani: kendilerine gönderildikleri kimseler tarafından yalanla karşılandıklarını anladılar; buradaki "kuzibû" fiili, tıpkı "füssikû, zünnû ve huttıû" gibidir; yani kişiler bu hususlardan (fısk, zina, hata) birine nispet edildiğinde kullanılır. Nitekim şu sözü de böyledir: "Senden önce de nice peygamberler yalanlandı" [35:4]; "Böylece peygamberlerimi yalanladılar" [34:45]; "Onların her biri mutlaka peygamberleri yalanladı" [38:14]. (12:110'daki fiil) "kuzibû" şeklinde şeddesiz de okunmuştur; bu, "kezebtüke hadîsen (sana bir haberi yalan söyledim)" deyişlerinden gelir. Yani: kendilerine peygamber gönderilenler, peygamberlerin —"kendilerine iman etmezlerse başlarına azabın ineceği" diye— haber verdikleri şeyde kendilerine yalan söylediklerini sandılar; bunu ise, ancak Allah Teâlâ'nın onlara mühlet vermesi ve süre tanıması sebebiyle sandılar. "Orada ne boş bir söz ne de bir yalan (kizzâb) işitirler" [78:35] sözündeki el-kizzâb, tekzîb (yalanlama) demektir; anlamı: yalan söylemezler ki birbirlerini yalanlasınlar. Cennetten tekzîbin nefyedilmesi, ondan yalanın da nefyini gerektirir. "Kizâben" şeklinde (mükâzebe kökünden) de okunmuştur; yani dünyada insanların birbirini karşılıklı yalanladığı gibi birbirlerini yalanlamazlar. Şöyle denir: "Falanca akranının üzerine hücum etti de kezebe (hamlesini sürdüremedi, geri durdu)"; tıpkı bunun zıddında "sadaka (hamlesinde sebat etti)" dendiği gibi. "Kezebe lebenü'n-nâka (devenin sütü)": bir süre devam edeceği sanıldığı hâlde devam etmediğinde (denir). "Kezebe aleyke'l-hacc" deyişlerine gelince, denildi ki anlamı: "(Hac) sana vacip oldu, öyleyse onu yerine getir" demektir; gerçekte ise o, vakti gecikmiş, kaçmak üzere olan bir şey hükmündedir; tıpkı senin "hac neredeyse kaçtı, çabuk davran" deyip "kaçmak üzere" demen gibi. "Kezebe aleyke'l-asele" — "asel" mansûb (üstün) okunuşuyla — "aleyke bil-asel (bala sarıl)" demektir; bu bir teşvik (iğrâ) ifadesidir. Denildi ki: buradaki "asel", "aselân"dır; o da bir tür koşudur. el-Kezzâbe: (öyle olmadığı hâlde) boyanın rengiyle, sanki nakışlı/işlemeliymiş gibi desen basılan kumaştır; buna böyle denmesi, görünüşüyle (gerçeği) yalanladığı, yanılttığı içindir.
Râgıb el-İsfahânî, el-Müfredât fî Garîbi'l-Kur'ân · OpenITI (CC BY-NC-SA 4.0)