أصل الجن: ستر الشيء عن الحاسة، يقال: جنه الليل وأجنه وجن عليه، فجنه: ستره، وأجنه جعل له ما يجنه، كقولك: قبرته وأقبرته، وسقيته وأسقيته، وجن عليه كذا: ستر عليه، قال عز وجل: فلما جن عليه الليل رأى كوكبا [الأنعام/ 76]، والجنان: القلب، لكونه مستورا عن الحاسة، والمجن والمجنة: الترس الذي يجن صاحبه. قال عز وجل: اتخذوا أيمانهم جنة [المجادلة/ 16]، و# في الحديث: «الصوم جنة» . والجنة: كل بستان ذي شجر يستر بأشجاره الأرض، قال عز وجل: لقد كان لسبإ في مسكنهم آية جنتان عن يمين وشمال [سبأ/ 15]، وبدلناهم بجنتيهم جنتين [سبأ/ 16]، ولو لا إذ دخلت جنتك [الكهف/ 39]، قيل: وقد تسمى الأشجار الساترة جنة، وعلى ذلك حمل قول الشاعر: 98- من النواضح تسقي جنة سحقا وسميت الجنة إما تشبيها بالجنة في الأرض- وإن كان بينهما بون-، وإما لستره نعمها عنا المشار إليها بقوله تعالى: فلا تعلم نفس ما أخفي لهم من قرة أعين [السجدة/ 17]. قال ابن عباس رضي الله عنه: إنما قال: جنات بلفظ الجمع لكون الجنان سبعا: جنة الفردوس، وعدن، وجنة النعيم، ودار الخلد، وجنة المأوى، ودار السلام، وعليين. والجنين: الولد ما دام في بطن أمه، وجمعه: أجنة. قال تعالى: وإذ أنتم أجنة في بطون أمهاتكم [النجم/ 32]، وذلك فعيل في معنى مفعول، والجنين القبر ، وذلك فعيل في معنى فاعل. والجن يقال على وجهين: أحدهما للروحانيين المستترة عن الحواس كلها بإزاء الإنس، فعلى هذا تدخل فيه الملائكة والشياطين، فكل ملائكة جن، وليس كل جن ملائكة، وعلى هذا قال أبو صالح : الملائكة كلها جن، وقيل: بل الجن بعض الروحانيين، وذلك أن الروحانيين ثلاثة: - أخيار: وهم الملائكة. - وأشرار: وهم الشياطين. - وأوساط فيهم أخيار وأشرار: وهم الجن، ويدل على ذلك قوله تعالى: قل أوحي إلي إلى قوله: وأنا منا المسلمون ومنا القاسطون [الجن/ 1- 14]. والجنة: جماعة الجن. قال تعالى: من الجنة والناس [الناس/ 6]، وقال تعالى: وجعلوا بينه وبين الجنة نسبا [الصافات/ 158]. والجنة: الجنون، وقال تعالى: ما كأن عيني في غربي مقتلة بصاحبكم من جنة [سبأ/ 46] أي: جنون. والجنون: حائل بين النفس والعقل، وجن فلان قيل: أصابه الجن، وبني فعله كبناء الأدواء نحو: زكم ولقي وحم، وقيل: أصيب جنانه، وقيل: حيل بين نفسه وعقله، فجن عقله بذلك وقوله تعالى: معلم مجنون [الدخان/ 14]، أي: ضامة من يعلمه من الجن، وكذلك قوله تعالى: أإنا لتاركوا آلهتنا لشاعر مجنون [الصافات/ 36]، وقيل: 99- جن التلاع والآفاق أي: كثر عشبها حتى صارت كأنها مجنونة، وقوله تعالى: والجان خلقناه من قبل من نار السموم [الحجر/ 27] فنوع من الجن، وقوله تعالى: كأنها جان [النمل/ 10]، قيل: ضرب من الحيات.
Exdore translation — not part of the source
Cinnin aslı: bir şeyi duyudan gizlemek/örtmektir. Denir ki: جنه الليل, أجنه ve جن عليه. جنه: onu örttü. أجنه: onu örtecek şeyi ona sağladı; tıpkı قبرته - أقبرته ve سقيته - أسقيته demen gibi. جن عليه كذا: şunu onun üzerine örttü. Azîz ve Celîl olan Allah buyurdu: "Gece onu bürüyünce bir yıldız gördü" [6:76]. الجنان: kalp; duyudan gizli olduğu için (böyle anılır). المجن ve المجنة: sahibini örten kalkan. Allah buyurdu: "Yeminlerini kalkan edindiler" [58:16]. Hadiste de: «Oruç bir kalkandır.» الجنة: ağaçlarıyla yeri örten, ağaçlı her bahçedir. Allah buyurdu: "Sebe için oturdukları yerde bir işaret vardı: sağda ve solda iki bahçe" [34:15]; "İki bahçelerini iki (başka) bahçeyle değiştirdik" [34:16]; "Bağına girdiğin zaman keşke (şöyle) deseydin..." [18:39]. Denildi ki: örtücü ağaçların kendisine de bazen جنة denir; şairin şu sözü de buna hamledilmiştir: Sanki iki gözüm, ram edilmiş su develerinin çektiği iki kovadır; %~% su çeken develerden, uzun boylu bir hurma bahçesini (cenne) sular. Ahiretteki cennet ise, ya -aralarında büyük fark olmakla birlikte- yeryüzündeki bahçeye benzetilerek, ya da nimetlerini bizden gizlemesi sebebiyle bu adı almıştır; ki bu (gizlenmiş nimetlere) Yüce Allah’ın şu sözü işaret eder: "Hiçbir nefis, kendileri için göz aydınlığı olarak nelerin gizlendiğini bilemez" [32:17]. İbn Abbâs (r.a.) dedi ki: "جنات" (cennetler) sözünün çoğul lafzıyla gelmesi, cennetlerin yedi olması sebebiyledir: Firdevs cenneti, Adn, Naîm cenneti, Dâru’l-huld, Me’vâ cenneti, Dâru’s-selâm ve İlliyyûn. الجنين: anne karnında bulunduğu sürece çocuktur; çoğulu أجنة’dir. Yüce Allah buyurdu: "Siz annelerinizin karınlarında ceninler iken..." [53:32]. Bu, mef’ûl anlamında feîl (veznin)dedir. الجنين ayrıca kabir demektir; bu ise fâil anlamında feîldir. الجن iki şekilde kullanılır: Biri, insanın karşısında, bütün duyulardan gizlenmiş ruhanî varlıklar içindir; buna göre melekler ve şeytanlar da bunun kapsamına girer, öyleyse her melek cindir ama her cin melek değildir. Buna dayanarak Ebû Sâlih: "Meleklerin hepsi cindir" demiştir. Denildi ki: Hayır, cin ancak ruhanîlerin bir kısmıdır; çünkü ruhanîler üçtür: iyiler ki bunlar meleklerdir; kötüler ki bunlar şeytanlardır; ve içlerinde iyilerin de kötülerin de bulunduğu orta bir sınıf ki bunlar da cinlerdir. Buna Yüce Allah’ın şu sözü delalet eder: "De ki: Bana vahyolundu..." (ayetinden) "Bizden Müslüman olanlar da var, hak yoldan sapanlar da var" sözüne kadar [72:1, 72:2, 72:3, 72:4, 72:5, 72:6, 72:7, 72:8, 72:9, 72:10, 72:11, 72:12, 72:13, 72:14]. الجنة: cin topluluğu. Yüce Allah buyurdu: "Cinlerden ve insanlardan" [114:6]; ve: "Onunla cinler arasında bir soy bağı kurdular" [37:158]. الجنة (ayrıca): cinnet/delilik. Yüce Allah buyurdu: "...arkadaşınızda hiçbir cinnet yoktur" [34:46], yani delilik. الجنون: nefis ile akıl arasına giren perdedir. جن فلان (birine cinnet geldi): denildi ki cin ona çarptı; fiili, hastalık isimlerinin bina edildiği gibi bina edilmiştir: زُكِم, لُقِيَ, حُمَّ gibi. Denildi ki: kalbi (جنان) isabet aldı; denildi ki: nefsi ile aklı arasına engel girdi de aklı bununla örtüldü. Yüce Allah’ın "öğretilmiş bir mecnun" [44:14] sözü, yani cinlerden kendisine öğretenleri kendine katan kimse (demektir). Yüce Allah’ın "Mecnun bir şair için ilahlarımızı mı bırakacağız?" [37:36] sözü de böyledir. Denildi ki (şu beyitte): "Vadi yamaçları ve ufuklar cinlendi (gürleşip azdı)" — yani otları o kadar çoğaldı ki sanki delirmiş gibi oldular. Yüce Allah’ın "Cânn’ı da daha önce kavurucu ateşten yarattık" [15:27] sözündeki (cânn), cinlerin bir türüdür. "Sanki o bir cânn’dır" [27:10] sözü ise: denildi ki (cânn) bir tür yılandır.
Râgıb el-İsfahânî, el-Müfredât fî Garîbi'l-Kur'ân · OpenITI (CC BY-NC-SA 4.0)