العبودية: إظهار التذلل، والعبادة أبلغ منها، لأنها غاية التذلل، ولا يستحقها إلا من له غاية الإفضال، وهو الله تعالى، ولهذا قال: ألا تعبدوا إلا إياه [الإسراء/ 23]. والعبادة ضربان: عبادة بالتسخير، وهو كما ذكرناه في السجود. وعبادة بالاختيار، وهي لذوي النطق، وهي المأمور بها في نحو قوله: اعبدوا ربكم [البقرة/ 21]، واعبدوا الله [النساء/ 36]. والعبد يقال على أربعة أضرب: الأول: عبد بحكم الشرع، وهو الإنسان الذي يصح بيعه وابتياعه، نحو: العبد بالعبد [البقرة/ 178]، وعبدا مملوكا لا يقدر على شيء [النحل/ 75]. الثاني: عبد بالإيجاد، وذلك ليس إلا لله، وإياه قصد بقوله: إن كل من في السماوات والأرض إلا آتي الرحمن عبدا [مريم/ 93]. والثالث: عبد بالعبادة والخدمة، والناس في هذا ضربان: عبد لله مخلص، وهو المقصود بقوله: واذكر عبدنا أيوب [ص/ 41]، إنه كان عبدا شكورا [الإسراء/ 3]، نزل الفرقان على عبده [الفرقان/ 1]، على عبده الكتاب [الكهف/ 1]، إن عبادي ليس لك عليهم سلطان [الحجر/ 42]، كونوا عبادا لي [آل عمران/ 79]، إلا عبادك منهم المخلصين [الحجر/ 40]، وعد الرحمن عباده بالغيب [مريم/ 61]، وعباد الرحمن الذين يمشون على الأرض هونا [الفرقان/ 63]، فأسر بعبادي ليلا [الدخان/ 23]، فوجدا عبدا من عبادنا [الكهف/ 65]. وعبد للدنيا وأعراضها، وهو المعتكف على خدمتها ومراعاتها، وإياه قصد النبي عليه الصلاة والسلام بقوله: «تعس عبد الدرهم، تعس عبد الدينار» ، وعلى هذا النحو يصح أن يقال: ليس كل إنسان عبدا لله، فإن العبد على هذا بمعنى العابد، لكن العبد أبلغ من العابد، والناس كلهم عباد الله بل الأشياء كلها كذلك، لكن بعضها بالتسخير وبعضها بالاختيار، وجمع العبد الذي هو مسترق: عبيد، وقيل: عبدى ، وجمع العبد الذي هو العابد عباد، فالعبيد إذا أضيف إلى الله أعم من العباد. ولهذا قال: وما أنا بظلام للعبيد [ق/ 29]، فنبه أنه لا يظلم من يختص بعبادته ومن انتسب إلى غيره من الذين تسموا بعبد الشمس وعبد اللات ونحو ذلك. ويقال: طريق معبد، أي: مذلل بالوطء، وبعير معبد: مذلل بالقطران، وعبدت فلانا: إذا ذللته، وإذا اتخذته عبدا. قال تعالى: أن عبدت بني إسرائيل [الشعراء/ 22].
Exdore translation — not part of the source
"Ubûdiyyet": Boyun eğişi (tezellül) açığa vurmaktır. "İbadet" ondan daha güçlüdür (ebleğ), çünkü ibadet boyun eğişin son noktasıdır; onu da ancak lütuf ve ihsanda son noktada olan hak eder, ki O da Allah Teâlâ'dır. Bunun için şöyle buyurdu: "Yalnız O'na kulluk etmenizi (emretti)" [17:23]. İbadet iki türlüdür: Boyun eğdirme (teshîr) yoluyla olan ibadet; bu, "secde" maddesinde zikrettiğimiz gibidir. Tercih (ihtiyâr) yoluyla olan ibadet; bu, konuşma yetisine sahip olanlara mahsustur ve şu sözlerdeki gibi emredilmiş olan ibadettir: "Rabbinize kulluk edin" [2:21], "Allah'a kulluk edin" [4:36]. "Abd" (kul) kelimesi dört şekilde kullanılır: Birincisi: Şer'î hüküm gereği kul (köle); bu, satılması ve satın alınması geçerli olan insandır: "Köleye karşı köle" [2:178], "Hiçbir şeye gücü yetmeyen, başkasının malı olan bir köle" [16:75]. İkincisi: Var etme (îcâd) itibarıyla kul; bu ise yalnızca Allah'a mahsustur. Şu sözle kastedilen budur: "Göklerde ve yerde olan herkes, Rahmân'a kul olarak gelecektir" [19:93]. Üçüncüsü: İbadet ve hizmet itibarıyla kul. İnsanlar bu hususta iki kısımdır: Allah'a ihlâsla bağlı kul; şu sözlerde kastedilen budur: "Kulumuz Eyyûb'u da an" [38:41], "O çok şükreden bir kuldu" [17:3], "Furkân'ı kuluna indirdi" [25:1], "Kuluna Kitab'ı (indirdi)" [18:1], "Benim kullarım üzerinde senin bir hâkimiyetin yoktur" [15:42], "Bana kul olun" [3:79], "Onlardan ihlâsa erdirilmiş kulların müstesna" [15:40], "Rahmân'ın, kullarına gıyaben vaad ettiği" [19:61], "Rahmân'ın kulları, yeryüzünde alçakgönüllülükle yürüyenlerdir" [25:63], "Kullarımı geceleyin yürüt" [44:23], "Kullarımızdan bir kul buldular" [18:65]. Bir de dünyanın ve onun geçici menfaatlerinin kulu vardır; bu, kendini dünyanın hizmetine ve gözetilmesine adamış kimsedir. Peygamber (aleyhi's-salâtü ve's-selâm) şu sözüyle bunu kastetmiştir: "Dirhemin kulu helâk oldu, dinarın kulu helâk oldu." Bu anlamda "Her insan Allah'ın kulu değildir" denilmesi doğru olur; çünkü burada "abd", "âbid" (ibadet eden) anlamındadır. Ancak "abd", "âbid"den daha güçlüdür (ebleğ). İnsanların hepsi -hatta bütün varlıklar- Allah'ın kullarıdır; fakat bir kısmı boyun eğdirme (teshîr) yoluyla, bir kısmı da tercih (ihtiyâr) yoluyla böyledir. Köleleştirilmiş anlamındaki "abd"in çoğulu "abîd"dir; "ibiddâ" da denilmiştir. İbadet eden anlamındaki "abd"in çoğulu ise "ibâd"dır. Buna göre "abîd", Allah'a izafe edildiğinde "ibâd"dan daha geneldir. Bunun için şöyle buyurdu: "Ben kullara asla zulmedici değilim" [50:29]; böylece hem kendisine ibadetle hâs olana hem de -Abdüşşems, Abdüllât ve benzeri adlarla anılanlar gibi- başkasına nispet edilene zulmetmediğine dikkat çekti. "Tarîkun muabbed" denir; yani: çiğnenmekle uysallaştırılmış (düzleştirilmiş) yol. "Baîrun muabbed": katranla uysallaştırılmış (katran sürülmüş) deve. "Abbedtü fülânen": onu boyun eğdirdim (zelil kıldım) ve onu kul (köle) edindim. Yüce Allah şöyle buyurdu: "İsrâiloğulları'nı köleleştirmen(dir)" [26:22].
Râgıb el-İsfahânî, el-Müfredât fî Garîbi'l-Kur'ân · OpenITI (CC BY-NC-SA 4.0)